Mukambunguje

Mwima i Nyanza, Amajyepfo

[Mukambuguje Vereriya (MV) n’umukobwa we Nyiranziza Marie-Claire (NMC)]

Jye: Mukecuru ndabona ugifite agatege, ese waba waravutse ryari ?
MV: Navutse mu 1928.
Jye: Wavutse mu mwaka umwe n’umwamikazi Rozariya Gicanda! Watuye aha i Mwima kuva kera se?
MV: Dore navukiye hariya hari inzu ya Rudahigwa ku rweserero. Ni ho hari iwacu neza neza. Yaje kuhagura na data twimukira i Munyinya.
Jye: Ubwo umuntu yavuga ko wamenye ubwenge ufite imyaka ingahe?
MV: Ruzagayura ujya uyumva?
Jye: Yee
MV: Yateye mfite imyaka 13.
Jye: Ese ubundi yateye ite? Yaje rimwe cyangwa abantu bagiye basonza gahoro gahoro?
MV: Wa mwana we ntugasetse! Inzara iragapfa. Ruzagayura yateye imvura igwa! Abantu batera imigozi nkaho yashoye ikarambura imizi. Yari igikenya!
Jye: Bavugaga ko ari iki se buriya?
MV: Bavugaga ko ari umuvumo wabaga utewe n’abahoryo. Abo ni abami b’imyaka. Iyo hagiraga ikibarakaza baravumaga icyo bashatse kigapfa, bavumura imyaka ikongera ikera. Icyo gihe hari uwitwaga Batsinda wari utuye za Nyamiyaga iyo. Ubwo Rudahigwa yaramutumiraga yaje aherekejwe n’abiru be ingoma zivuga. Nuko arayivumura imyaka irongera irera. Icyo gihe heze ibishyimbo wa muntu we! Ibijumba birera, amasaka arera, ibintu byose !
Jye: Yayivumuye ate?
MV: Ndabizi se? Wowe ibyo ukora nzi uko ubikora?

Ubwo umukobwa we Nyiranziza Marie-Claire (NMC) aba adusanze aho nawe aricara.

MV: Ibindi bibaze uyu mwana ni uw’i bwami.
Jye: Ni byo se? Muri ab’i bwami mu buhe buryo?
MV: Dukomoka mu muryango w’abagaragu b’i bwami.
NMC: Sogokuruza yari umugaragu wa Rwabugiri na Musinga. Sogokuru aba umugaragu wa Musinga. Yavurugaga amata agaha abana b’u mwami. Ba Kigeli, Rudahigwa…
Jye: Yitwaga nde?
MV: Sogokuru yitwaga Rwandinzi. Sogokuruza we yari Buregeya.
Jye: Ubwo ni Rwandinzi rwa Buregeya.
MV & NMC: yee
Jye: Ese kuki abagore batajya bivuga nka kuriya iyo umuntu ababajije?
NMC: Nta mugore wivuga. Hivuga umugabo.
Jye: Kubera iki se kandi muba mukomoka ku muntu umwe?
NMC: Nyine umugore nta gaciro yagiraga nkak’umugabo. Ubwo yagombaga kwicisha bugufi agaha umugabo icyubahiro kimukwiye. Urugero ni nk’ukuntu umugabo yanyweshaga umuheha yajya kuguha, akaguha nk’umwana mu ruho.
Jye: Uruho ni uruki se kandi?
NMC: Mbese ufata igicuma ugasaturamo kabiri. Kiriya gisate bashyiramo amazi iyo umuntu ari gukama ni cyo uruho.
Jye: Ese ibi bintu ubizi ute?
NMC: Nabitojwe na sogokuru na mama…
Jye: Wavutse ryari?
NMC: Mu 1969.
MV: Reka! Ni 1968.
NMC: Yego ariko ndavuga umwaka wanditse mu ndangamuntu.
Jye: Mukecuru wowe wabyirukiye aha i Mwima, wambwira uko hasaga?
MV: Hari heza cyane. Ku minsi mikuru byari byiza kurushaho. Ugasanza abashumba bari kuvugira inyambo bazitaka. Inyambo nziza zifite amahembe maremare manini. Ariko hakaba n’izindi nka zitaserukaga bitaga inkotanyi. Nazo zari nziza zikaguma mu biraro iyo. Ni zo zakamirwaga umwami.
Jye: Mwari mutunze inka iwanyu?
MV: Yee. Zigeze kuri eshanu.
Jye: Ubwo ndumva nawe uzi kuvuruga.
MV: Yampaye inka Yesu. Yazane nkwereke.
Jye: Mbwira uko bavuruga rero.
MV: Uyu muhungu arankoresha igitangaza!
Jye: Hahaha ni ibihe bikoresho uba ufite?
MV: Umutozo.
Jye: Uteye ute?
MV: Ni igiti cyera ku gasozi cyitwa umutozo kigororotse neza.
Jye: Hanyuma? Uhera he?
NMC: Urabanza ugakama, warangiza ukabuganiza mu cyansi.
Jye: Kubuganiza ni iki?
NMC: Ntibavuga gusuka amata. Bavuga kubuganiza. Ubwo wamara kubuganiza ugatereka ahantu akageza igihe akaba umubanji.
MV: Nkubu inka yakamwe uyu munsi. Burazakwira amata yabaye umubanji. Nyuma y’iminsi ine araba yabaye ikivuguto.
Jye: Icyo kivuguto nicyo muvuruga.
NMC: Yee ukoresha wa mutozo uvuruga kugira ngo anoge havemo amaziri. Ni bya bintu byihirika mu mata bikamera nk’ibibumbe. Ubwo warangiza ukabuganiza mu gisabo uvana mu cyansi kugira ngo uvanemo ya mavuta.
Jye: Ayo mavuta ajya hejuru cyangwa munsi?
NMC: Arareremba hejuru.
Jye: Uyabona ute se kandi ari mu gisabo?
MV: Urabogeka utya ukareba.
Jye: Bigafata igihe kingana iki?
MV: Nko mw’isaha biba byarangiye.
Jye: Hanyuma ugasuka… nako ukabuganiza mu ki?
MV: Kera washyiraga mu gicuba, mu kadagoka ariko ubu ni ugusuka mu ma dobo hahaha.
Jye: Ubwo se amata ntiyajyanaga n’ayo mavuta aho uyabuganirije?
NMC: Yego ariko nyine ukazana indosho ukavanamo ayo mavuta kuko yabaga ari kureta hejuru.
Jye: Indosho ni nk’ikimamiyo?
NMC: Yee twabigereranya. Hanyuma ugasobanura. Ubwo gusobanura ni ugutandukanya amata n’amavuta. Wasyira ku ruhande bakayita amacunda. Kandi kera cyaraziraga nta mugabo wanywaga amacunda. Yari…

Bavugira hamwe

MV & NMC : Amacunda ni ay’abana n’abagore.
Jye: Nyine umugabo yanywaga amata meza. Abana n’abagore banywaga ayo macunda ari uko bayakunze se?
NMC : Ibyo se ko byari umuco. Uretse nayo mata, yaba inshyushyu cyangwa ikivuguto yose twarayanywaga.
MV: Cyari ikizira ku mugabo.
Jye: Ubwo rero mumaze gusobanura amata… ya mavuta rero…?
MV: Ubwo ugafata indosho ukagenda ukuraho hejuru ugashyira mu ndeso cyangwa urwabya. Urwabya ni bya bindi abatwa babumbaga. Rumeze nk’umufuniko w’inkono.
MV: Ese iwanyu ntimuteka mu nkono za Kinyarwanda ?
Jye: Reka da! Maze duteka kuri gaz.
MV: ku… ku biganza?
Jye: Hahaha oya. Gaz. Amashanyarazi n’ibyo bindi….
NMC: Uramubwira ibyo bya kera se… umva rero. Ubwo ukarunga ayo mavuta wateka imboga ugashyiramo. Imboga ubwo simvuga ibyatsi. Ni inyama. Simvuga iby’uhu bapima ku biro cyangwa twa dushito bashyiraho inyama zingana n’udushyimbo. Kera bashyiraga mu gitebo. Ubwo mukotsa cyangwa mugatogosa mu kibindi umunsi wose.
Jye: Ko numva ngo abanyarwanda ba kera bataryaga inyama se?
NMC: Eeeeeeh!!!
MV: Uwabikubwiye yarakubeshye! Keretse utazirya burundi ku giti cye cyangwa udafite ayo kuzigura.
NMC: Ubwo mugashyiza ku mashyiga zashya bagakata ingeri.
Jye: Ingeri yangana ite?
NMC: Ni nk’iri tafari. Bagakatisha urutamyi. Bakagushyirira nka bibiri ku mbehe n’umufa ukarisha umutsima w’amasaka. Ubwo wabaga wabanje kurya izokeje. Hmm hmm!
Jye: Urabivuga nkaho udaheruka akaboga.
NMC: Byihorere… iby’ubu se…
MV: Ubu se… iptu! Ubu bararya inyanya… Veronica ni we wavugaga ngo “Barya inyanya bakanyanyagiza amagambo”
Jye: Hahaha
MV: Uwaryaga inyanya se yanywaga amata?
NMC: cyangwa ibihumyo!
MV: Nizo nyama. Ntawaguhaga amata. Ngo ni ukuzanduza.
Jye: Kwanduza inyama cyangwa amata?
MV: Kwanduza inka.
Jye: Ese ibyo bisobanura iki?
MV: Ni ukuyanduza nyine igakamwa amata mabi.
NMC: Akazamo amaziri.
Jye: Ubwo uwakamaga yari abizi ko atagombaga kuba yariye ibyo bintu.
NMC & MV: Babaga bamuzi.
Jye: Ese ku munsi w’umuganura iyo basubiyemo ibyo bya kera ubona babyigana neza?
NMC : Cyane rwose. Barabyubahiriza. Bakazana amarwa, inkangaza, inturire, umutsama, umuhama, intimbure…
Jye: Izo zose ni inzoga?
NMC : Yee. Ubwo iyo ngiye mu rukari mbigisha ibyo nzi bakirira.
Jye: Ntibaguhemba se?
NMC: Bampemba iki se? Ngiye no kuzajya mbihorera rwose.
Jye: Uzabihorere. Abazajya baza uzajye ubishyuza.
NMC: Mba nababwiye amagambo meza. Nabahaye ubwenge bwanjye. Bakarira ku magambo nababwiye. Bakirira imari. Jye bakanyambura. Ngo njye kwa rwiyemezamirimo. Yaranyambuye. Najyane!
MV: Kagame niwe wavuze ati “abayobozi aho kugira ngo barengere abaturage, barikunda.”
NMC: Abayobozi baba bashaka kugira icyo bavana mu baturage ariko wajya kubabwira ngo bagukemurire ikibazo…
MV: Iptu!
NMC: Nuko ngo ntange amafaranga y’imisanzu, ay’iki… ndayatanga se nyatangira iki?
Jye: Ahubwo se uba wayakuye he?
MV: Uyakuye he se nyine?
NMC: Nyakuye he? Tekereza ko uyu mukecuru bamushyize mu cyiciro cya 3 cy’ubudehe. Ubwo se urabona ashoboye guhinga? Ubwo bamushyize muri icyo kigero ngo afite abakire bene wabo.
Jye: Abo bakire se ntibari mu nzego zabo?
NMC: Haza gahunda ya Girinka. Ntayirimo. VUP ntayo akirimo kandi abaturage ba Mwima na Rwesero bemeje ko akwiye kubamo ariko abayobozi baraza barongorerana ngo afite abakire bene wabo bamukuramo.
MV: Abo bakire se ni abahe?
Jye: Ni nde winjiza amafaranga muri uru rugo?
NMC: Ni nde se? Usibye gutungwa na nyagasani we nyine.
MV: Mwana wanjye. Sinakubeshya. Ni ukuri kw’Imana ntunzwe n’abamfasha. Hari umpa agahumbi cyangwa magana atanu nkagura udushyimbo…
NMC: Cyangwa se hakaba uza kwivuza kuko avura imvune.
Jye: Urunga se?
MV: Yee. Nkavura amahumane, nkunga nkabyaza n’ababyeyi, cyangwa inda bazinze nkazizingura.
Jye: Nyibwirira kuri ibyo by’ubuvuzi bwa gakondo.
NMC: Yee. Kunga… bunga mu gicucu. Ukanakoresha umuti uba wasekuye witwa Ngingo-Ijana. Hari myinsi.
Jye: Ese ibyo wabimenye ute?
MV: Ibyo byose ni ibyo twagiye twigisshwa n’ababyeyi na ba nyogokuru bacu.
NMC: Dore mbese nkubu uvunitse akaboko. Ushyira mu ku zuba uku none nkazana icyuma nkaca indasago ku gicucu hanyuma nkakoresha wa muti kuri ya mvune nkanda ku mubiri wawe.
Jye: Ese ko natsikiye ntimwanvura?
MV: Cyane. Genda unsoromere umuti Nyiranziza we.
NMC: Mukecuru yagukora ubu ukagenda uri muzima rwose.
Jye: Ngaho dore. Ngaka akaguru.

Advertisements

Mukabuzizi

Mushubati i Muhanga, Amajyepfo

Mukabuzizi.jpg– Nari ngiye kubabaza uko mumeze ino ariko ndabona bikomeye. Sinari nzi ko abantu baba mu kiraro nk’inka… Turahera he se? Witwa nde, wavutse ryari?
– Nitwa Mukabuzizi Marie-José. Nkubwire ko navutse ryari se? Ntabyo nzi.
– Wenda wagerageza kumbwira hari ku ngoma ya nde? Hari amapfa akomeye waciyemo?
– Ndibuka ko hari ku ngoma ya Rudahigwa. Inzara yo ndayibuka ariko nari nkiri muto.
– Ubwo ushobora kuba waravutse mu mpera ya za mirongo itatu cyangwa mu ntangiriro ya za mirongo ine.
– Ndabona abandi bari kubumba. Abatwa baje kuba ababumbyi bate?
– Reka nkubwire uko nabibwiwe na data. Ngo kera habayeho umutwa abona inka zikama amata aboga nuko aheraho abumba atereka munsi ya ya nka. Nuko nabamukomotseho twabaye ababumbyi. Tukabumba inkono tukajyana kw’isoko bakatuguranira n’imyaka.
– Ubwo nyuma mutangira gucuruza.
– Yego.
– Inkono muyigurisha angahe?
– Ni nkaho ntayo. Iyo ugize amahirwe bayigura 250Frw uretse ko nta ukigura. Keretse amavaze iyo hari abantu babisabye.
– Kandi ubwo muba mwavunitse…
– Gusa se? Hari izipfuba, izimeneka… kuzotsa bisaba umwanya n’ubushishozi. Iyo ubumbye ukibagirirwamo akatsi inkono irameneka ugahomba.
– Kariya keru musiga inyuma ni irangi?
– Ni ingwa. Ni igitaka cy’igitare tuvana hepfo iyo mu gishanga.
– Nuko muba abasigajwinyumanamateka. Uretse ko bigaragara, ubundi iyo nyito uyumva ute?
– Byaranshobeye! Nibaza nti ese ni uko turi bake? Nuko nta bwenge se? Uretse ko atari iby’ubu. Kuva na kera iyo habaga ibirori abatwa twaheraga hanze kure y’amarembo iyo tukinjira ari uko baduhamagaye ngo tuze kubyina no kuririmba.
– Urabizi byombi?
– Ubu narashaje ariko kera nari mbizi.
– Imbyino z’ubu uzibona ute?
– Barabivangavanze. Hari igihe numva uko baririmba n’uko babyina nkisekera. Ni imbyino n’indirimbo tuba twarahimbye kera bakaziyitirira bakanabikora nabi.
– Muracyatarama se?
– Yego rwose iyo twaguwe neza ducinya akadiho.
– Kuba babitaga abasangwabutaka byo byaje bite?
– Mbese ngo kera umutwa yatemaga ishyamba cyangwa igihuru agatura bwacya akimukira ahandi bityo bityo. Hari n’imvugo ya kera bavugaga ngo “Gatwa atema ishyamba, gahutu akahahinga, Gatutsi akonesha.”
– Warabyiyumviye?
– Yego
– Ko numva se ngo ahabaga abatutsi bakomeye ntihaburaga abatwa.
– Nibyo. Abatwa bari bazi gutarama no gukina igisoro. Nuko bakicara bakabuguza n’abatutsi bagaterana ubuse ntihagire urakara.
– Hari urwenya rwinshi ku batwa. Ibyo urabizi? Ubona ari ku yihe mpamvu?
– Ni ukutubonerana. Ubona tutari abantu nk’abandi se?
– Cyangwa nuko muri bagufi?
– Ni ibyo.
– Hari ukuntu iyo abantu bigana abatwa basa nkabagoreka ikinyarwanda. Ni byo se mugira uburyo muvuga?
– None se hari aho wumvise nica ururimi? Ibyo ni nka kwa kundi mushobora kuba muri benshi hakavamo umwe urandaga wenda bagahita babitirira bose. Ni nkuko twaseka uko abahutu bamwe bavuga.
– Hari n’ibindi numva ngo muvura umugongo…
– Ibyo ni iby’abatwononera abana baba bashaka kudutesha isaro. Umugongo se abagabo bacu ntibawurwara? Hari umuti aguha se? Ni mubiri-na-mubiri nta kindi baba bavuga.
– Iyo umuntu bamwise umutwa usanga ari nk’igisebo. Iyo muri hanze abantu ntibbaavuga ?
– Ubu urasokoza, ukisiga, ukambara agakweto, haba ikirori nawe ugaseruka usa neza nta guhezwa. Abavuga ntibabura ariko babikora bongorerana.
– Ese usanga ari iyihe mpamvu umuryango w’avarwa utari mugari?
– Bakomeje kutwicisha uburozi. Bagaha umwana akajumba bugacya byarangiye. Umugabo yasogongera ku kayoga ahantu nawe agapfa bityo bityo.
– Impamvu ni iyihe?
– Simbizi.
– Ufite abana?
– Yego ndetse n’avuzukuruza.
– Abana bariga?
– Yego rwose. Dufite mitweli, Kagame yaduhaye inka ubu natwe turi abatunzi.
– Ubona umuryango wanyu nk’abatwa uzaba ukiriho mu myaka nka 50 cyangwa 100?
– Sinamenya iby’ejo mwana wa.

– Nta kuntu mwanshyiriraho se nk’akaririmbo nkereba uko mucinya akadiho? Ndagura!