Bajyaruguru 

Ku Kimana Cya Nyiranzage, Mu Gatagara ka Nyanza

– Muzehe ubanza ari wowe bandangiye ngo umbwire amateka y’iki giti.

– Iki giti ntigikinishwa? Ni icya kera! Navutse muri 1940 gihari. Naciye ubwenge kimaze gushibukamo bibiri. Habagamo inzoka z’incira n’urucyembagufa.

– Uruki?

– Urucyembagufa. Ni cya cyatsi cyera mu kabande kibaba. Ahubwo se ko habagamo iriba.

– Iriba ry’amazi? Wararyiboneye?

– Iriba nyariba. Ndakubeshyera iki?

– Hari igihe uba warabibwiwe.

– Reka da! Nari umusore mbireba. Ahubwo se uko iriba baje kurisiba si umusore wazanye torotoro arundamo ibitaka ariko amapine yikaraga byanze. Ntiyamaze kabiri arapfa. Ibyo narabyiboneye. Uyu muhanda nawubatseho ncungura data. Navukiye aha twicaye, niho nabyirukiye. Data yitwaga Rusagara niwe waragiraga inka za Rudahigwa zitwaga Urusizana. Mama yabohaga uduseke batakaga i bwami. 

– Uyu muhanda wahoze kuva na kera?

– Cyane! Wari uw’ibitaka hari imiyenzi ku ruhande n’ibindi biti. Waturukaga hirya kwa sous-chef Badege ugaca aha kwa Butera ugakomeza ukagera i Nyanza.

– Butera bwa Nturo?

– Yego yaratuye hepfo y’uriya muvumu. 

– Ariko ubundi umuvumu usobanura iki mu muco nyarwanda kuko n’ibigabiro bya Rwabugiri ni imivumu.

– Umuvumu rero ni ho abantu naheragaho batera imbarizo bajya kubaka. 

– Ariko umuvumu utinda kumera. Ufata imyaka ingahe? 

– Ntureba uriya wanjye uri kw’itongo? Buriya umaze imyaka irenga cumi n’itatu bari gushaka kukigura 13.000Frw nkabaka 18.000Frw. 

– Dusubire kuri kiriya Kimana…

– Buriya hari ahandi nkizi.

– Hehe?

– i Masaka mu Bugande. Siho u Rwanda rwacu rwageraga se?

– Yego. None ni ubuhe bwoko?

– Ni ikimana. 

– Ibyo ngira ngo byaje kubera imihango yahakorerwaga.

– Ni umuvumu.

– Cyatewe na nde? 

– Ngo ni Musinga wa Rwabugiri wagiteye.

– Kuki bacyise ikimana cya Nyiranzage se? Nyiranzage yari muntu ki? 

– Ngo yari umwami wa muri aka gace kera. Ntigikinishwa mwana wa! Niyo cyakuma ntawacaho ishami ngo ajye gucana. 

– Bigenda bite se?

– Nturora iriya nzu ko amashami asa nkaho agiye kuyigusha? Nyirayo yagize atya atemaho ariko ntiyamaze ukwezi. Imodoka yamugongeye i Kigali batoragura utugufa. Hari n’undi wakaseho agati k’urwara nubu ntabasha gushyira amagambo ku murongo. Byarivanze. 

– Ubu abaturage b’ino aha bose barabizi? 

– Ntureba nkubu ufashe umuhoro ugakubitaho? Ntiwagera i Kigali ndakurahiye. Niyo wahagera ntiwaramuka. N’abana barabizi ko kizira kugikinisha. Niyo waha umuturage w’ino angahe ntawakwemera kugikoraho.

– None se ko mbona nkaho kizagwa mu muhanda? 

– Bazakibisa. Nubu barigushaka uko bakatisha umuhanda hirya bakagihunga. 

– Ibyo uvuga ni ukuri? 

– None se hari ikindi giti ubona kiri mu muhanda nka kiriya? Ibindi se ko babitemye? Dore ziriya intuza…

Atunga agatoki kuri borne bashyize mu mfuruka y’inzu ye.

– Borne ndayibona. Kuki gitinyitse bigeze aha se?

– Ni ukubera imihango ihakorerwa yo guterekera, kabandwa, kwambaza Gihanga… nkiri umusore bigeze kumbwira ngo njye gushaka ityazo kugira ngo babage ihene, intama ngo batange ibitambo… 

– Nubu biracyakorwa?

– Cyane. Ejo bundi hari umugabo waje n’umugore we n’abana be babiri. Baparika imodoka, basasa ibirago baricara, banywa inzoga, bavuga ibyo bavuga… Hari ubwo bahasize inzoga haza kuza umuntu nyuma arayimywa ahita ahinamirana, ubwenge buragenda ata umutwe. 

– Numva bavuga ko ubwoko bw’abatsobe bwo nyine ari bwo bubikora. Ni byo?

– Yee abatsobe ni bo babaga abiru kuva na kera. 

– Abo bantu nabakura he se? 

– Sinakubeshya mwana wa. Nukwegera abakera bazi imihango ya Gihanga. Nta bantu bakuru bakiba inaha.

– Reka twifotoze rero Ikimana nkishyire hagati yacu.

– Yewe uranjyanye? Hahaha

– Byabaye hahahaha

– Urakoze muzehe. Ndakomeje.

– Ntugatsikire mwana wa. Kandi nuzajya uza uzajye ubaza uti Kwisanga ari he?

– Uri kwisanga koko. Urakoze. 

– Nawe. Ntacyo wambaza ngo nguhishe.

Advertisements

Intore Mugemana

Mwima i Nyanza, Amajyepfo

Twaganiriye tubuguza. Nizaniye igisoro.

intore.jpg
– Muzehe uzi kubuguza?
– Cyane.
– Ngaho rero. Turebe aho twicara. Ese utu dusoro tuvahe?
– Hari igiti tweraho ndaza kukwereka.
– Dutangire ikiganiro rero. Witwa nde? Wavutse ryari?
– Nitwa Mugemana Felix. Navutse mu 1948.
– Hanyuma ibintu bijyanye no gutarama, ubusizi hari ibyo uzi?
– Nzi gutarama cyane. Sinzi kuririmba cyangwa kuvuga imivugo ariko nzi kubyina.
– Oh! Mbwira hari ubwoko bungahe bw’imbyino?
– Ni bwinshi. Biterwa n’akarere. Hari imbyino z’i Nyanza, za Rwamagana, z’i Gisenyi… hakabaho imihamirizo itandukanye nk’inshohozabahizi, Ruhame, Indangamyambi, Ibihogo, Ikinani… imbyino zari nyinshi.
– Ibi ni ibintu byahozeho?
– Yee niko byahozeho. Akarere n’imbyino yako, akarere n’imbyino bityo bityo.
– Gutarama byaje bite?
– Byaturutse i bwami. Hari igihe cyageraga bagatumira abantu gutaramira umwami. Ubwo tukabyina ku ndirimbo nka za Benimana, za Bagorebeza, za Mugabutema, za Mpundu…
– Ese ubwo mwaherega he muvuga muti uburyo bwo kubyina ni ubu cyangwa ubu? Mwari mufite abatoza bahimbaga imbyino?
– Cyane!
– Naganiriye n’abatwa ejo bundi bambwira ko bahimbaga imbyino n’indirimbo abandi bakazibatwara bakazigira izabo. Ese ni byo?
– Yego. Kera iyo wabonaga imbyino ahantu warayikoperaga ukayifata. Uretse ko imudiho wa Gisenyi utari nk’uwa hano i Nduga cyangwa uwa Kibungo. Mw’itorero ry’igihugu rero izo mbyino zaturukaga hose tukaziga tukazifata. Tukamara ameze arenga atatu twitoza.
– Eh! Bivuze ko ari wo murimo wari ubatunze?
– Cyane.
– Wagiye mw’itorero ry’igihugu?
– Yego guhera mu 1973 kugeza mu 2009.
– Wagiyemo ufite imyaka ingahe?
– Nari ndangije primaire. Nari mfite 13. Natojwe na Shamukiga uriya… na Bwanakweli. Nza kuba intore rero njya mu Rukerereza. Ariko mbere twabanje kuba mu ntore zo mu kabagari zitwaga Indatirwabahizi muri za 59, 60, 61.
– Jya numva Bwanakweli bamuvuga cyane. Ibigwi bye ni ibihe?
– Yari azi kubyina cyane. Akavuza n’amakondera kwa Rudahigwa mw’itorero ryitwaga ishyaka. Habagamo ba Bwanakweli, ba Bunungu, ba Rusengamihigo, ba Semusambi, ba Rutaganda. Uwo ni se wa perezida Kagame. Yari azi guhamiriza cyane rwose. Hakabamo na Butera bwa Nturo ya Nyirimigabo. Yarahamirizaga bimwe bya sana. Cyane! Abo nibo niganaga nkiri muto. Ubwo umwami amaze gutanga nibwo Bwanakweli yasubiye mu Kabagali akora itorero ry’igihugu ryitwaga Urukererereza muri 73.
– Mbere yaho nta torero ry’igihugu ryabagaho?
– Ndibwirako habaye irushanwa kugira ngo winjire mu Rukerereza?
– Cyane. Hari itorero ryo ku Gisenyi ryitwaga Inkomezakurinda, hakaba irindi torero ryo ku gikongoro, irindi i Butare kuri musée. Tuzaguhurira i Kigali. Turarushanwa bikomeye cyane kugira ngo hanoneke itorero rizaserukira igihugu mu mahanga. Turahamiriza itorero ryacu riba irya mbere tujya mu Butaliyani.
– Eh! Aho ni ryari?
– Muri 1972. Tujyana a Shamukiga na Bwanakweli. Tuvuyeyo nibwo bafashe ababyinnyi mu gihugu hose bakora ballet national. Ubwo tujya mu bu Biligi, tujya mu Bwongereza, mu Budage, mu Bushinwa, muri Koreya…
– Mwari bangahe?
– Twari 25. Ubundi bafataga abantu batarenze 30.
– Mwagiyeyo kangahe?
– Kenshi cyane. Nagiye mu bihugu birenze makumyabiri na…
– Ese iri torero ry’urukerereza ririho ni rya rindi rya kera bakomerejeho cyangwa ni rishyashya?
– Ni rishyashya.
– Ubona babyina bate?
– Reka nta kigenda.
– Barabura iki?
– Umuco. Ubu ubona babyina tamporene (ndakeka ko yashatse kuvuga contemporaine). Ubundi kera waramburaga amaboko ugahamiriza, bakavuza amakondera, abakobwa bakabyina bigaragara ko ari iby’i Rwanda. Ariko ubu ntiwamenya ibyo ari byo. Yewe usanga bagenda batoranya bahera ku bo baziranye cyangwa bafitanye isano. Si ubuhanga bakurikiza. Ufite mwene wabo akamuha umwanya bityo bityo. Mbere ubuhanga ni bwo bwakujyanaga aho ugiye.
– Ubundi intore yambaraga iki? Yabaga ifite iki?
– Ku mutwe yambaraga umugara. Hariho igikubwe cy’umugara.
– Ni ka kandi gatatse?
– Yee. Mu gituza akambara inkomo. Akongeraho ibihagatiro. Agafata ingabo ibumoso, icumu iburyo, agakenyera inkindi hasi akambara inzongera.
– Amacumu yari nyayo?
– Yee yari ay’ibyuma.
– Eh! Bivuze ko mwitozaga ku buryo nta ukora ibitandukanye kuko yashoboraga gukomeretsa umuntu?
– Cyane. Nyuma ni bwo twaje gukoresha ay’ibiti.
– Inkindi zabaga zikoze mu ki?
– Twe twambaraga iz’ingwe.
– Ingwe nyayo?
– Yeee nyayo. Noneho bigera igihe twambara uruhu rw’imondo.
– Aya mayugi wayaguze angahe?
– Nayaguze 15000Frw mu 1991.
– Eh!! Yari menshi cyane icyo gihe. Ni nde wayakoraga? Ndabona ari meza cyane. Ni uruhu rwiza rukomeye. Warikokoye. Ni nk’uko ubu umuririmbyi agura gitari ndakeka.
– Eeh.
– Ese ubona bizagaruka bigasubira ku murongo nka kera?
– Cyane. Bizagaruka rwose. Ubu ndigisha. Mfite itorero ry’abana bashoboye. Ariko rwose intore za kera si zo z’ubu.
– Ku myitwarire no mu mico ubona intore z’ubu zitwara zite?
– Ubundi intore wabaga ari umutwe ukundana cyane ku buryo utapfa kuzimeneramo zateranye. Intore zirakundana cyane. Zigashyira hamwe.
– Abo mwabyinanye kera baracyariho?
– Hasigaye batatu.
– Mujya muhura mugatarama? Ni gake ariko iyo bibaye turaryoshya.
– Wanshyiriraho akadiho se?
– Cyane rwose.