Intore Mugemana

Mwima i Nyanza, Amajyepfo

Twaganiriye tubuguza. Nizaniye igisoro.

intore.jpg
– Muzehe uzi kubuguza?
– Cyane.
– Ngaho rero. Turebe aho twicara. Ese utu dusoro tuvahe?
– Hari igiti tweraho ndaza kukwereka.
– Dutangire ikiganiro rero. Witwa nde? Wavutse ryari?
– Nitwa Mugemana Felix. Navutse mu 1948.
– Hanyuma ibintu bijyanye no gutarama, ubusizi hari ibyo uzi?
– Nzi gutarama cyane. Sinzi kuririmba cyangwa kuvuga imivugo ariko nzi kubyina.
– Oh! Mbwira hari ubwoko bungahe bw’imbyino?
– Ni bwinshi. Biterwa n’akarere. Hari imbyino z’i Nyanza, za Rwamagana, z’i Gisenyi… hakabaho imihamirizo itandukanye nk’inshohozabahizi, Ruhame, Indangamyambi, Ibihogo, Ikinani… imbyino zari nyinshi.
– Ibi ni ibintu byahozeho?
– Yee niko byahozeho. Akarere n’imbyino yako, akarere n’imbyino bityo bityo.
– Gutarama byaje bite?
– Byaturutse i bwami. Hari igihe cyageraga bagatumira abantu gutaramira umwami. Ubwo tukabyina ku ndirimbo nka za Benimana, za Bagorebeza, za Mugabutema, za Mpundu…
– Ese ubwo mwaherega he muvuga muti uburyo bwo kubyina ni ubu cyangwa ubu? Mwari mufite abatoza bahimbaga imbyino?
– Cyane!
– Naganiriye n’abatwa ejo bundi bambwira ko bahimbaga imbyino n’indirimbo abandi bakazibatwara bakazigira izabo. Ese ni byo?
– Yego. Kera iyo wabonaga imbyino ahantu warayikoperaga ukayifata. Uretse ko imudiho wa Gisenyi utari nk’uwa hano i Nduga cyangwa uwa Kibungo. Mw’itorero ry’igihugu rero izo mbyino zaturukaga hose tukaziga tukazifata. Tukamara ameze arenga atatu twitoza.
– Eh! Bivuze ko ari wo murimo wari ubatunze?
– Cyane.
– Wagiye mw’itorero ry’igihugu?
– Yego guhera mu 1973 kugeza mu 2009.
– Wagiyemo ufite imyaka ingahe?
– Nari ndangije primaire. Nari mfite 13. Natojwe na Shamukiga uriya… na Bwanakweli. Nza kuba intore rero njya mu Rukerereza. Ariko mbere twabanje kuba mu ntore zo mu kabagari zitwaga Indatirwabahizi muri za 59, 60, 61.
– Jya numva Bwanakweli bamuvuga cyane. Ibigwi bye ni ibihe?
– Yari azi kubyina cyane. Akavuza n’amakondera kwa Rudahigwa mw’itorero ryitwaga ishyaka. Habagamo ba Bwanakweli, ba Bunungu, ba Rusengamihigo, ba Semusambi, ba Rutaganda. Uwo ni se wa perezida Kagame. Yari azi guhamiriza cyane rwose. Hakabamo na Butera bwa Nturo ya Nyirimigabo. Yarahamirizaga bimwe bya sana. Cyane! Abo nibo niganaga nkiri muto. Ubwo umwami amaze gutanga nibwo Bwanakweli yasubiye mu Kabagali akora itorero ry’igihugu ryitwaga Urukererereza muri 73.
– Mbere yaho nta torero ry’igihugu ryabagaho?
– Ndibwirako habaye irushanwa kugira ngo winjire mu Rukerereza?
– Cyane. Hari itorero ryo ku Gisenyi ryitwaga Inkomezakurinda, hakaba irindi torero ryo ku gikongoro, irindi i Butare kuri musée. Tuzaguhurira i Kigali. Turarushanwa bikomeye cyane kugira ngo hanoneke itorero rizaserukira igihugu mu mahanga. Turahamiriza itorero ryacu riba irya mbere tujya mu Butaliyani.
– Eh! Aho ni ryari?
– Muri 1972. Tujyana a Shamukiga na Bwanakweli. Tuvuyeyo nibwo bafashe ababyinnyi mu gihugu hose bakora ballet national. Ubwo tujya mu bu Biligi, tujya mu Bwongereza, mu Budage, mu Bushinwa, muri Koreya…
– Mwari bangahe?
– Twari 25. Ubundi bafataga abantu batarenze 30.
– Mwagiyeyo kangahe?
– Kenshi cyane. Nagiye mu bihugu birenze makumyabiri na…
– Ese iri torero ry’urukerereza ririho ni rya rindi rya kera bakomerejeho cyangwa ni rishyashya?
– Ni rishyashya.
– Ubona babyina bate?
– Reka nta kigenda.
– Barabura iki?
– Umuco. Ubu ubona babyina tamporene (ndakeka ko yashatse kuvuga contemporaine). Ubundi kera waramburaga amaboko ugahamiriza, bakavuza amakondera, abakobwa bakabyina bigaragara ko ari iby’i Rwanda. Ariko ubu ntiwamenya ibyo ari byo. Yewe usanga bagenda batoranya bahera ku bo baziranye cyangwa bafitanye isano. Si ubuhanga bakurikiza. Ufite mwene wabo akamuha umwanya bityo bityo. Mbere ubuhanga ni bwo bwakujyanaga aho ugiye.
– Ubundi intore yambaraga iki? Yabaga ifite iki?
– Ku mutwe yambaraga umugara. Hariho igikubwe cy’umugara.
– Ni ka kandi gatatse?
– Yee. Mu gituza akambara inkomo. Akongeraho ibihagatiro. Agafata ingabo ibumoso, icumu iburyo, agakenyera inkindi hasi akambara inzongera.
– Amacumu yari nyayo?
– Yee yari ay’ibyuma.
– Eh! Bivuze ko mwitozaga ku buryo nta ukora ibitandukanye kuko yashoboraga gukomeretsa umuntu?
– Cyane. Nyuma ni bwo twaje gukoresha ay’ibiti.
– Inkindi zabaga zikoze mu ki?
– Twe twambaraga iz’ingwe.
– Ingwe nyayo?
– Yeee nyayo. Noneho bigera igihe twambara uruhu rw’imondo.
– Aya mayugi wayaguze angahe?
– Nayaguze 15000Frw mu 1991.
– Eh!! Yari menshi cyane icyo gihe. Ni nde wayakoraga? Ndabona ari meza cyane. Ni uruhu rwiza rukomeye. Warikokoye. Ni nk’uko ubu umuririmbyi agura gitari ndakeka.
– Eeh.
– Ese ubona bizagaruka bigasubira ku murongo nka kera?
– Cyane. Bizagaruka rwose. Ubu ndigisha. Mfite itorero ry’abana bashoboye. Ariko rwose intore za kera si zo z’ubu.
– Ku myitwarire no mu mico ubona intore z’ubu zitwara zite?
– Ubundi intore wabaga ari umutwe ukundana cyane ku buryo utapfa kuzimeneramo zateranye. Intore zirakundana cyane. Zigashyira hamwe.
– Abo mwabyinanye kera baracyariho?
– Hasigaye batatu.
– Mujya muhura mugatarama? Ni gake ariko iyo bibaye turaryoshya.
– Wanshyiriraho akadiho se?
– Cyane rwose.

Advertisements

Mukabuzizi

Mushubati i Muhanga, Amajyepfo

Mukabuzizi.jpg– Nari ngiye kubabaza uko mumeze ino ariko ndabona bikomeye. Sinari nzi ko abantu baba mu kiraro nk’inka… Turahera he se? Witwa nde, wavutse ryari?
– Nitwa Mukabuzizi Marie-José. Nkubwire ko navutse ryari se? Ntabyo nzi.
– Wenda wagerageza kumbwira hari ku ngoma ya nde? Hari amapfa akomeye waciyemo?
– Ndibuka ko hari ku ngoma ya Rudahigwa. Inzara yo ndayibuka ariko nari nkiri muto.
– Ubwo ushobora kuba waravutse mu mpera ya za mirongo itatu cyangwa mu ntangiriro ya za mirongo ine.
– Ndabona abandi bari kubumba. Abatwa baje kuba ababumbyi bate?
– Reka nkubwire uko nabibwiwe na data. Ngo kera habayeho umutwa abona inka zikama amata aboga nuko aheraho abumba atereka munsi ya ya nka. Nuko nabamukomotseho twabaye ababumbyi. Tukabumba inkono tukajyana kw’isoko bakatuguranira n’imyaka.
– Ubwo nyuma mutangira gucuruza.
– Yego.
– Inkono muyigurisha angahe?
– Ni nkaho ntayo. Iyo ugize amahirwe bayigura 250Frw uretse ko nta ukigura. Keretse amavaze iyo hari abantu babisabye.
– Kandi ubwo muba mwavunitse…
– Gusa se? Hari izipfuba, izimeneka… kuzotsa bisaba umwanya n’ubushishozi. Iyo ubumbye ukibagirirwamo akatsi inkono irameneka ugahomba.
– Kariya keru musiga inyuma ni irangi?
– Ni ingwa. Ni igitaka cy’igitare tuvana hepfo iyo mu gishanga.
– Nuko muba abasigajwinyumanamateka. Uretse ko bigaragara, ubundi iyo nyito uyumva ute?
– Byaranshobeye! Nibaza nti ese ni uko turi bake? Nuko nta bwenge se? Uretse ko atari iby’ubu. Kuva na kera iyo habaga ibirori abatwa twaheraga hanze kure y’amarembo iyo tukinjira ari uko baduhamagaye ngo tuze kubyina no kuririmba.
– Urabizi byombi?
– Ubu narashaje ariko kera nari mbizi.
– Imbyino z’ubu uzibona ute?
– Barabivangavanze. Hari igihe numva uko baririmba n’uko babyina nkisekera. Ni imbyino n’indirimbo tuba twarahimbye kera bakaziyitirira bakanabikora nabi.
– Muracyatarama se?
– Yego rwose iyo twaguwe neza ducinya akadiho.
– Kuba babitaga abasangwabutaka byo byaje bite?
– Mbese ngo kera umutwa yatemaga ishyamba cyangwa igihuru agatura bwacya akimukira ahandi bityo bityo. Hari n’imvugo ya kera bavugaga ngo “Gatwa atema ishyamba, gahutu akahahinga, Gatutsi akonesha.”
– Warabyiyumviye?
– Yego
– Ko numva se ngo ahabaga abatutsi bakomeye ntihaburaga abatwa.
– Nibyo. Abatwa bari bazi gutarama no gukina igisoro. Nuko bakicara bakabuguza n’abatutsi bagaterana ubuse ntihagire urakara.
– Hari urwenya rwinshi ku batwa. Ibyo urabizi? Ubona ari ku yihe mpamvu?
– Ni ukutubonerana. Ubona tutari abantu nk’abandi se?
– Cyangwa nuko muri bagufi?
– Ni ibyo.
– Hari ukuntu iyo abantu bigana abatwa basa nkabagoreka ikinyarwanda. Ni byo se mugira uburyo muvuga?
– None se hari aho wumvise nica ururimi? Ibyo ni nka kwa kundi mushobora kuba muri benshi hakavamo umwe urandaga wenda bagahita babitirira bose. Ni nkuko twaseka uko abahutu bamwe bavuga.
– Hari n’ibindi numva ngo muvura umugongo…
– Ibyo ni iby’abatwononera abana baba bashaka kudutesha isaro. Umugongo se abagabo bacu ntibawurwara? Hari umuti aguha se? Ni mubiri-na-mubiri nta kindi baba bavuga.
– Iyo umuntu bamwise umutwa usanga ari nk’igisebo. Iyo muri hanze abantu ntibbaavuga ?
– Ubu urasokoza, ukisiga, ukambara agakweto, haba ikirori nawe ugaseruka usa neza nta guhezwa. Abavuga ntibabura ariko babikora bongorerana.
– Ese usanga ari iyihe mpamvu umuryango w’avarwa utari mugari?
– Bakomeje kutwicisha uburozi. Bagaha umwana akajumba bugacya byarangiye. Umugabo yasogongera ku kayoga ahantu nawe agapfa bityo bityo.
– Impamvu ni iyihe?
– Simbizi.
– Ufite abana?
– Yego ndetse n’avuzukuruza.
– Abana bariga?
– Yego rwose. Dufite mitweli, Kagame yaduhaye inka ubu natwe turi abatunzi.
– Ubona umuryango wanyu nk’abatwa uzaba ukiriho mu myaka nka 50 cyangwa 100?
– Sinamenya iby’ejo mwana wa.

– Nta kuntu mwanshyiriraho se nk’akaririmbo nkereba uko mucinya akadiho? Ndagura!

Haji Rugwabiza

Rwamagana, iburasirazuba

Hadji.jpg– Hajji Rugwabiza bandangiye ko muzi amateka ya Rwamagana, nifuza ko mwanganiriza.
– Urifuza kumenya mateka ki?
– Uko Rwamagana yabaye umujyi n’uburyo imishanana yahageze igahinduka imyambarire y’abanyarwanda. Ndibwira ko mbere y’uko haza imyenda abanyarwanda bambaraga impu, impuzu… Ahubwo se wavutse ryari?
– 1924. Navukiye hano i Rwamagana.
– Hitwaga hate icyo gihe?
– Nasanze hitwa i Rwamagana. Mu mateka bavuga ko hiswe na Rwabugiri avuye kurwana muri Ankore i Bugande. Nuko atabarutse bamaze gutsinda umwami waho Mutesa I ageze ku mulinzi ni ukuvuga ku muko ho babandirwaga, nuko aritegereza areba inaha asanga ai umukenke urimo inka gusa. Ayo ni amateka nabashije gusogongeraho…
– Ayo mateka wayabwiwe na nde?
– Nayabwiwe na Sogokuru ubyara mama. Yapfuye n’ejo bundi nyuma y’intambara ya PARMEHUTU.
– Yari umukungu? Yari umutware…?
– Oya. Yatabaranye na Rwabugiri.
– Yari mu Ngangurarugo se?
– Yeee yitwaga Sekidende Cya Senkoko. Yari umugaragu wa Gashamura Ka Nyirashyamba. Niwe wantekererezaga uko bateye mu Bunyoro naho mu Bugande hose. Yapfuye afite imyaka 135 ku bwa Kayibanda. Nuko ngo bageze i Mukarange babona amashyo menshi, Rwabugiri ahagarara kuri icyo gito cy’umurinzi yifata ku gahanga ati “Hariya ni hehe?” Bati “Ni i Buganza.” Ati “hariya hererana se?” Yigiza nkana. Bati “Hariya ni i Buganza kwa Sharangabo”
– Umuhungu wa Rwabugiri…
– Yeee. Ati “Hariya iho Sharangabo atuye? Mpise i Rwamagana!”
– Hahaha amagana kubera inka nyinshi!
– Yeee nuko hitwa i Rwamagana. Naho iby’abarabu rero. Nakubwira ibyo nabonye. Bageze ino muri 1933 ariko bageze mu Rwanda mu 1921. Babanje i Kibungo banyuze muri Tanzaniya ariko ubundi ibihugu byabo byari ibyo muri Aziya. Banga gutura i Kibungo kuko hari ku mupaka. Nuko biyizira i Rwamagana baza bafite abakozi b’abanyarwanda bikoreraga imizigo irimo imyenda. Bagitangira gutura amazu yabo yari ameze nkay’impunzi.
– Nibo bambitse umwami Musinga imyenda kandi yarambaraga impuzu. Impuzu yavaga mu muvumu.
– Arabafata abashyira mu gituza barubaka baratura. Bubakishaga amatafari bagatumiza amabati muri Tanzaniya. Baracuruza batangira gukorana na banki. Baracuruza na njye ni bwo natangiye kudoda nkorera amafaranga muri 1941.
– Mbese ni nkaho ari bo bazanye amafaranga mu gihugu…
– Urebye, ariko abazungu bari bafite ayabo nubwo yabaga i Burundi. Icyo gihe cyari cya Rwanda Urundi. Nuko Rudahigwa abonye uko bakora asaba ko u Rwanda rugira banki yarwo idasaba ko amafaranga ava i Burundi nuko bashyiraho Fond Mutara. Iyo banki ya mbere yabayeho y’abanyarwanda itari Banki nasiyonari, iyi yo nayiboneye bwa mbere muri 1936. Abarabu bakoze ibikomeye. Abarabu bubaka Rwamagana harakomera. Bubaka Kiramuruzi, Kirehe, Nyagatare, Gatsibo, kuri Base… nabanaga nabo ndi umudozi.
– Ubwo wabyirutse wambara rero?
– Yego jye nta ruhu nambaye kuva navuka. Bakoze ibikomeye. Barubaka bazana amamodoka.
– Ateye ate?
– Ibikamyo.
– Bavugaga uruhe rurimi?
– Bavugaga icyarabu ariko bakagira abasemuzi bavanye muri Tanzaniya iyo bazi igiswayire.
– Mwe basanga muvuga ikinyarwanda.
– Yego. Ariko bakaba abahanga muri politike. Uretse ko intambara ya PARMEHUTU yabakozemo ikabica kuko bakundaga umwami. Uzi ko baje barashatse abagore b’abanyatanzaniya bityo bakabigisha igiswayire. Bageze no mu Rwanda bashaka abanyarwandakazi biga umuco n’ururimi babyara abana dore nubu urubyaro rwabo ruracyariho. Ahubwo mu bana murongora nubwo mutabizi harimo abarabu.

Mukaderevo

Gishari, Rwamagana

mukaderevo– Ese udutekeye iki mukecu?
– Ntetse udushyimbo. Abaturanyi bahoze banseka ngo sinteka. Uyu munsi natetse.
– Bisobanura ko udateka buri munsi se?
– Have! Maze iminsi igifu cyenda kunyica. Niyo nyweye utuzi ndaruka… ntako meze.
– Ese ubundi witwa nde wavutse ryari?
– Nitwa Mukaderevo Stephanie.
– Wavukiye ino aha?
– Yego. Ndi uw’i Nyarugari. Navutse muri 1930.
– Nifuzaga kumenya niba icyo gihe mwambaraga iki? Wambaye impuzu?
– Cyore! Sinambaye impuzu ariko nambaye umukane.
– Umuki?
– Ni uruhu rw’inka bakanaga ukitera. Twatangiye kwambara imyenda umuzungu Desa atuzaniye udukanzu tw’umweru. Twahishaga mu matako, amebere tugafungira inyuma y’ijosi. Umuntu yambaraga abaye inkumi atangiye kugira amasoni.
– Yatubaheraga ubuntu cyangwa mwaratuguraga?
– Twaguraga 20Frw. Icyo gihe tuza hari inzara ya Rwabuyenge.
– Hari ku ngoma ya Rudahigwa ?
– Yego. Yaje ino niga muwa gatatu. Nari ngeze mu kigero. Kera twaryaga umutsima tukanywa n’ikivuguto. Nari nzi ubwenge.
– Ubwo abarabu baduka muri aka gace warababonye…
– Nabamenye bamaze iminsi. Ntitwapfaga gusohoka. Twagumaga mu rugo dukora imirimo. Ababyeyi ntibadukundiraga gusohoka.
– Icyo gihe cyose wagumye mu Rwanda ntiwahunze?
– Hari utarahunze se? Wakwikanga ntuhunge niyo utajya kure?
– Washatse ryari?
– Mu 1961
– Wararambagijwe? Byari bimeze bite?
– Sinarambagijwe. Narasezeranye. Icyo gihe ntawivugiraga.
– Ubyara abana bangahe?
– Umunani. Nuko nabyariye urupfu. Uwanyuma yansigiye umwuzukuru urwaye mu mutwe. Niwe nahaga ayo leta yampaga yose akajya kwivuza i Ndera.
– Baguhaga angahe?
– 12000Frw ku kwezi mbere y’uko bamvana ku rutonde rw’abari mu budehe bwa mbere. Ubu banyimuriye mu cyiciro cya kabiri. Nasabye mitiweri ariko ngomba kwishyura amafaranga. Ubwo urabona uko meze uku n’uko ngana nzajya guhingira umuturanyi umubyizi ngo mbone 200Frw nkabishobora? Yewe… ni umubabaro ariko siko gupfa. Ubu ntunzwe n’Imana n’abagiraneza bamvomera, bakampa ijana cyangwa magana abiri bukira bugacya. Ariko rubanda babasha kujya muri ayo manama numva ngo bazadusubiza mu cyiciro cyo gufashwa uyu mwaka. Niko numva. Naho ubundi ibyanjye ni ubuzahare, ni ubutindi, ni uburwayi, ni agahinda.

Mizero Juvenal & Nyiraromba Agnes

Rwarutabura, Kigali

rwarutabura.jpg

[Nyiraromba Agnes (NA) wavutse mu 1934 & Mizero Juvenal (MJ) wavutse mu 1931]

Jye: Bambwiye ko muri ba kavukire bo muri Kigali, nimumbwire uko umujyi wasaga kera.
MJ: Njye sindi kavukire ariko namenyeye ubwenge inaha i Nyamirambo muri za 1940.
NA: Jye ndi uwino rwose hacyitwa i Bwanacyambwe, ahera byose.
Jye: Mwakoraga iyihe mirimo icyo gihe?
MJ: Nari umuhinzi.
NA: Nkora iki se? Nari umukobwa. Nakoraga imirimo yo mu rugo nko gusenya, kuvoma, gukora isuku…
Jye: Mumbwire uko abisiramu baje i Nyamirambo rero.
NA: Byatangiye babita abaswayire. Nuko Rudahigwa, umugabo udahiga ibinyoma, aravuga ati “Ntabwo ari abaswayire ntibabeshya. Ni intwari z’u Rwanda.”
MJ: Ni nabwo yashyizeho kiriya kigo cy’amashuli y’Intwari.
Jye: Ubundi abo bisiramu mwababwirwaga n’iki? Imyenda se?
NA: Yeee! Uretse ko batitandiraga nk’abubu. Bambaraga amakanga n’ibitenge bagatura mu biryogo (kera hari mu makawa) kugera za mirongo hepfo iyoo.
Jye: Mumbwire rero uko mwatangiye gukora kw’ifaranga.
NA: Twahingaga ikawa tukayicuruza kwa Rukeba. Yari umucuruzi ahahoze gare aho mwita kwa Rubangura ubu.
Jye: Noneho hariya hahoze ubuvuruzi kuva kera.
MJ: None se siho haje amaduka ya mbere mu gihugu!
NA: Hari abacuruzi nka ba Huseni, ba Susa, Ba Rajani…. bari abahinde batukura.
Jye: Mwabyirutse mubasanga cyangwa baje bahabasanga?
MJ: Twese twabyirutse tubasanga. Bari baraje mbere.
NA: Yego uretse ko twese twaguriraga imyenda kwa Huseni. Ukagura iyadi n’igice akaguha n’umunyu, isabune n’ikibiriti ngo ni ubwasisi.
Jye: Ba uretse uransize. Iyadi ni iki? Ubwasisi ni iki?
NA: Iyadi ni nka metero. Ubwasisi ni ibyo bihembo akongera kuko uba wamuguriye… ni inyongezo.
Jye: Ubwo amafaranga wayavanaga he?
NA: Nakoraga imihotora mu rufunzo nkayitunganya neza nkayijyana mu mujyi bakampa amafaranga nkashyira mama akabika mw’icupa. Nuko rimwe arambwira ati “Ese tuzakomeza tujya gusaba i nyama kwa musaza wawe uriya ubaga kandi twagura inka?” Turabara dusanga amafaranga twazigamye ageze muri 400Frw. Nuko afata urugendo na musaza wanjye rw’iminsi ine bajya i Kabare bagarukana ikimasa. Bakiguze 180Frw andi bayarya mu nzira. Turabaga, turagurisha, izindi turahunika kugera ku gisenge. Umufungo twawugurishaga 50Frw.
Jye: Ubwo Umufungo ni nk’ikiro?
MJ: He he he reka reka!! Ni nk’ibiro bine.
Jye: Ubwo uhita utangira gucuruza ?
NA: Oya. Nari maze kuba inkumi ihamye, isobanutse, itunganye, ndarambagizwa ndakobwa dore uwankoye ni uyu.
Jye: Wamukoye angahe se?
MJ: 6000Frw! Abandi bakwaga bibiri bitatu…
Jye: Wari wihagazeho!
MJ: Nari nagurishije akarima.
Jye: Ubwo hari ryari?
MJ: Mu 1957.
NA: Hari kuri 12.09.1957
Jye: Ubukwe bwari buteye bute?
NA: Bwo gukobwa se cyangwa ubwo gushyingirwa?
Jye: Hera aho usahaka.
NA: Nashyingiwe muri Ste Famille. Ibirori byamaze ibyumweru bibiri abantu banywa. Nogoshwe amasunzu nyuma y’amezi atatu! Data bukwe ampa umufuka w’ibishyimbo, hegitari y’imyumbati, hegitari y’ibijumba n’urutoki.
Jye: Nuko nyuma haza za repuburika, ibintu birahinduka, umujyi urubakwa byose mubireba.
MV & NA: Yeeee
Jye: Icyo gihe ndibwira ko abaturage bari bake.
MV & NA: Bari beeeeensssshiii benssshiiii benshi cyane.
Jye: Ubwo muba mu mujyi, mubyara abanyamujyi…
NA: Yewe nta n’umwe usigaye. Twabyaye 15 bose barapfa. Ni twe twasigaye…
Jye: Kigali y’ubu muyibona mute se?
MJ & NA: Yapapapaaaa….
NA: Kigali iragaragaraaaa!!
Jye: Muheruka mu mujyi nka ryari?
MJ: Yewe jye simbona. Ubu byose mbona ari ibihu. Ubwo mperuka ruguru aha hashize nk’imyaka itatu imodoka zari zingonze. Byari urujijo.

Mukakimenyi

Nyamata, iburasirazuba

[Ikiganiro na Mukakimenyi Odette. Ni nyogokuru ubyara mama. Mwita mémé.]

meme– Mémé wavutse ryari, hehe?
– Navutse mu 1942 i Shanga mu Busanza, Maraba.
– Ukunda kuvuga Samari cyane. Yari muntu ki?
– Samari wa Ruvurajabo rwa Munanira wa Migabo. Yari umutware (sous-chef) kugeza aho duhungiye i Bukavu mu1959.
– Warize?
– Nagarukiye muwa gatandatu i Save. Ntabwo nari mbuze uburyo bwo kwiga. Nari umwana w’umutware gusa kwiga kw’abakobwa kwari guke. None se ko utari kwiga ngo uzabe umutware cyangwa umukarani. Imirimo y’abakobwa ni nkaho itabagaho.
– Mu mateka ko numva ko ba Kanjogera Injonge bari bakomeye nta bandi bagore batwaraga?
– Bari bake. Babitaga ibishegabo.
– Ni nka ba nde?
– Nakubwira ba Kampororo, ba Nyirakigwene. Ubundi abakobwa bagumaga mu nzu bakora imirimo yo mu rugo.
– Ese inzu yasaga ite?
– Bubakishaga imbingo cyangwa imiseke bakaringaniza neza ku murongo, hasi bagasasa ibitaka byamara gukomera bakarenzaho icyondo bitaga kokobe cyabengeranaga nka sima. Ku rukuta bagasiga ingwa y’umweru hejuru, munsi bagakora umukandara mu gitaka gitukura. Hasi bagasasa ibirago. Hakaba ikibumbiro bagacaniramo inkwi nziza mu nzu hagashyuha ndetse hakanabona. Hari utundi tuntu twitwaga utujeni bashyiraga ku gati tukaka nka bougie.
– Ibyo ni abanyarwanda babyikoreraga?
– Yego. Kera hari abantu b’ababahanga cyane! Bakubaka ibitanda bikoranye n’inzu, bakaboha inzugi baterekaga mu bikingi ugasanga abagabo bicaye imbere y’umuryango abakobwa bari mu kirambi.
– Ubwo mwabaga mwambaye iki?
– Imikenyero.
– Wari ufite myinshi?
– Oya. Ni nk’ine nahinduranyaga.
– Abahungu se?
– Bambaraga udukabutura n’udusengeri bakarenzaho umwitero woroshye wera cyane.
– Ese uwo muco wabaga mu banyarwanda bose cyangwa ni mu bakungugusa?
– Wari uwa bose uretse ko abantu batanganya ubushobozi. Kera ibintu byari byiza. Abantu bakaririmba bikomeye.
– Abahanzi bakomeye wibuka muri icyo gihe ni nka bande?
– Hari uwitwaga Munzenze wabyaraga Sentore. Yari igitangaza. Yazaga kuririmba iwacu. Natwe bakatwicaza aho tugahanika.
– Usanga bitajyanye n’imibereho y’abantu?
– Kera hari amahoro. Byari umunezero hose. Uretse ko bari bazi kubaho no kubana.

Sagahutu 

Rubavu, iburengerazuba

Iriburiro: Mu minsi ibiri yahise yakiriye ubutumwa bw’umusore wakurikiye ingendo nari ndimo nuko ambwira ati “Uzi ko muzehe akuzi ukiri umwana?” Na njye nti “Muzehe nde?” Nawe ati “Sagahutu Fidèle” nti “Ntibishoboka! Ari mu bantu bake nzi banzi ndi umwana. Ngomba kubasura” Uyu munsi mpembutse sinatinda ndatebuka kugira ngo nganire n’umusaza.

fideli.jpg

– Muzehe ufite imyaka ingahe, uvuka he? Waje kuba i Goma ute?
– Navutse mu 1945. Muri 59 ubwo birukanaga abatutsi mu Rwanda ni bwo twagungiye i Goma.
– Ndibuka ko aho navukiye i Butembo mu Byahi ari hafi ya Gisenyi ndetse hagasa no mu Rwanda, mwahahisemo mukurikije iki?
– Twahasanze abandi batutsi.
– Bari basanzwe bahari mbere ya indépendance ya Kongo?
– Yego. Icyo gihe hari umutware witwaga Bigaruka yatwaraga muri ako gace ukazamuka mu munigi iyo.
– Ubwo i Goma mwabayeho mute?
– Mu buzima bugoye nyine. Narakoze cyane ndazigama, ndubaka. Nyuma haza kuza intambara ya FPR nyine tukajya duhura tukareba uko dufashanya.
– Hari umuhungu wawe nzi wagiye mu Nkotanyi rugikubita ndetse aza no kugwa ku rugamba, ese agenda wari ubizi ?
– Reka da. Byari bigoye kugira ngo ureke umwana wawe agende gutyo… yansigiye ibarwa.