Mpyisi

Kagarama, Kigali

20170802_101637.jpg

With Pastor Mpyisi Ezra

  • Muzehe rero nifuzaga ko mwanganiriza ku mateka y’u Rwanda mbere y’ubwigenge… ubwo nukuvuga ku buzima bwanyu mbere ya 1960. Icyo nifuza kumenya cyane ni ibijyanye n’ubwiru. Ese ubundi ubwiru bisobanura iki? Umwiru ni muntu ki?
  • Ubwiru ni ijambo ry’ikinyarwanda risobanura ibanga. Umwiru ni umuntu wabikaga amabanga y’ibwami. Ntawagiraga abiru uretse umwami we nyine.
  • Nigeze kumva ko abiru bakomokaga mu bwoko bw’abatsobe, ni byo?
  • Bakomokogaga mu Bakobwa uretse ko n’abandi bashoboraga kuba abiru.
  • Abakobwa?
  • Oya Abakobwa [soma Abâkoobwa]
  • Abakobwa se ntibabaga muri ya moko numva? Abasinga, abanyiginya…
  • Oya ni igisekuruza. Ntabwo ari ubwoko.
  • Bakomoka kuri nde?
  • Kwa Ndoli, kwa Ndoba.
  • Namenye ko wabaye umwiru, uri umukobwa rero?
  • Yego.
  • Ese umuntu yahindukaga umwiru ate? Ni ibivukanwa?
  • Oya! Uretse umwami ubivukana ibindi ni imirimo.
  • Wambwira ku mirimo yanyu nk’umwiru?
  • Naragiraga inka. Umwiru yari umuntu nk’abandi. Hari igihe yabaga yaragabiwe umusozi cyangwa inka n’umwami naho ubundi yashakisha imibereho ngo atunge umuryango we nk’abandi.
  • Hari amazina y’abandi biru wambwira?
  • Ndabibuka se? Hari umutware witwaga Kayumba wigeze kuba shefu mu Kabagari… Kayumba yari yarabwiwe na Rudahigwa ko Ndahindurwa ari we uzima. Igihe kigeze bati tubwire umwami. Avuga ko ari Kigeli.
  • Kayumba ka Rubibi? Aho ntiwasanga ari sogokuruza?
  • Oya. Ni undi. Yatwaraga i Bumbogo. Yari umutsobe.
  • Hari aho nasomye ku bijyanye n’intambara yo ku Rucunshu ko babanje kwica abiru.
  • Oya. Abega n’Abayiginya baricanye. Abiru bari ku ruhande rwa Rutarindwa barapfuye. Abayobotse Musinga ntibapfa.
  • Numva ngo wabaye adiministarteri i bwami? Ese ibiro byabagamo abakozi bangahe? Imirimo yawe yari iyihe?
  • Icyo gihe twari twaraganjwe mwana wa. Abakozi bari bake. Imirimo yari nk’uko usanga inzego zitandukanye ziriho ubu. Habaga umwami, hakaba abashefu, abasushefu bikagera ku rugo aho umugabo yari ashinzwe gushakira umuryango we imibereho yaronka bikamenywa n’umugore. Erega u Rwanda rwa kera rwari rukomeye mbere y’abazungu. Rwari rufite imiyoborere yarwo nk’uko muri Kongo, Ubugande n’ahandi hose bari bafite uburyo babayeho ukwabo. Abanyarwanda bagiraga umuco umwe, bakabandwa, bagaterekera…
  • Ese kubandwa no guterekera bitandukaniye he?
  • Kubandwa ni nko kubatizwa. Guterekera ni ya migenzo yo kwambaza abakurambere, gutanga ibitambo…
  • Numva ngo Musinga yarabyemeraga cyane.
  • Musinga bamucira i Kamembe nari nkiri muto
  • Wavutse ryari?
  • Mu 1922
  • Ukomoka he?
  • Hari i Nyanza, hafi yo kwa Rudahigwa ho gatoya.
  • i Mwima?
  • Eeeh mu Rukari aho.
  • Waje kwiga?
  • Ibyo se ko byaje nyuma…
  • Iyo umwiru yamenaga amabanga y’ibwami byangenda bite?
  • Yaricwaga! None se ko yabaga yaranyohe igihango arahira ko atazigera amena ibanga keretse umwami amuhaye uruhushya akanamubwira uwo azaribwira. Uwo akitwa umwiru w’ibwami.
  • Ese ubundi igihango ni iki?
  • Ni ibintu by’imiti bavugutaga umuntu akanywa akavuga ko namena ibanga kizamwica.
  • Nari nzi ko ari kwa kundi abantu bikebaga bakanywa amaraso…
  • Ibyo ni ukunywana.
  • Abantu bamenyaga ko kanaka ari umwiru se?
  • Yego.
  • Ubwo se nta bantu wenda bamushakishaga bashaka amabanga wenda…
  • Umva re! Cyane. Siyo mpamvu yanywaga igihango se!
  • Hari uwo cyishe se?
  • Ni nka kwa kundi abantu bizera Imana bakumva ko nibakora nabi bazajya i kuzimu.
  • Ko wabaye umugaragu wa Rudahigwa na Kigeli, ubona ari nde wari ufite ubwenge kurusha undi?
  • Bose bari babufite. Ntibari abami b’u Rwanda se?
  • Hari amabanga bagusigiye ngo uzatubwire se?
  • Nyakubwire ngo bazuke se? Barapfuye. Ngiryo ibanga! Umva Kigeli twarabanye mujyana muri Amerika muri 1992, tuba i Burayi turazenguruka ejo bundi njya gucyura umugogo. Ibyabo byajyanye nabo.
  • Nta bandi biru bariho se?
  • Simbizi. Ubwiru se barabuzi? Babanye n’umwami se?
  •  Hanyuma wambwira uko amadini yadutse mu Rwanda, nuko wahisemo kuba umudive aho kuba umugaturika?
  • Keretse uje ukamara icyumweru ni bwo wabyumva neza. Ngo mpitamo? Ntacyo twahisemo, twaraganjwe, turategekwa turayoboka umuco ucika utyo. Abazungu baje ku bwa Rwabugili. Baza bakuraho ibyacu bashyiraho ibyabo. Abanyarwanda bacaga umugani ngo “Mwimuke cyangwa umuyoboke!” naho ubundi arakwica. Ntitwari tuzi guhunga. Ubwo twarayobotse.
  • Ntabakomeje kubikora bwihishwa se?
  • Ntabo. None ko uwabikomezaga abazungu bamufungaga, bakamwica urumva ari nde wari kubikomeza?
  • Rudahigwa atanga u Rwanda akaruha Kristu, ngo abanyarwanda bakoze ibirori by’iminsi itatu. Numva ari nkaho bishimiye kuba akirisitu.
  • Umva! Twari twaraganjwe. Rudahigwa aha u Rwanda Kristu yabikoze abitegetswe n’abazungu. Ntacyo twahisemo. Duheruka ubwigenge abazungu bataraza. Bagira batya bashyiraho Kayibanda, abatutsi batangira kuvuga igikiga kandi mbere yaho abahutu bifuzaga kuvuga nk’abatutsi. Abantu batangira kwiga igifaransa, ubu ni icyongereza none byose byarivanze. Ugasanga uriya Rucagu… hari imipira mbona yanditseho ngo intore zatojwe… intore ntitozwa irigishwa. Hatozwa inka, inkoko, ingagi. Waje umbaza iby’u Rwanda rwa kera, byari ibihimbano! Kubandwa no guterekera byari ukwihimbira ariko icyo nshimira abakera nuko bavugashaga ukuri. Mu byo bakoraga byose bageraga aho bavuga bati “Ni ah’Imana.” Umuntu akarwara, bagakora ibyo bakora babona agiye gupfa bati “Ni ah’Imana.” Abanyarwanda bageze aho iy mana bayita abana babo. Ngo “Hatangimana, Harerimana…”
  • Nari nzi ko ari abahutu bayitaga abana babo gusa
  • Oya. Abanyarwanda baba abahutu, abatutsi, abatwa bitwaga ayo mazina nk’uko abazungu bita ababo za “Dieudonné.” Uzi ko n’abagiriki bazwi ho kuba abantu ba mbere batekerezaga… ni bo babyikaga bagatekereza bati ese ko izuba rirasira hino rikarengera hirya buri munsi amasaha adahinduka ni bite? Bageze aho bibaza ku mana, bashinga ahantu ho gusengera bati aha ni ah’Imana itazwi. Iyo mana abanyarwanda bavugaga batazi, iyo yari yarayobeye abagiriki narayimenye. Nta handi iri hatari muri Bibiriya.
  • Ariko Bibiriya yazanywe n’abo bazungu batuganje. Nibwira ko Rudahigwa aha u Rwanda Kristu Mwami hari amasezerano yashyizweho umukono na kiriziya abaha ubutaka butari buto mu gihugu dore ko batunze bwinshi muri Afurika. Nta uyobewe ko Vatican ari imbaraga za politike.
  • Umva wivanga administration n’Imana. Amasezerano y’iki? Abazungu barategekaga, tukayoboka. Icyo nkubwira ni uko n’abanyarwanda bari bazi ko hejuru y’umwami hari imbaraga zirenze. Bati “Nyakugirimana.” Bari bazi ko n’umwami abeshejweho n’iyo mana. Bamwe bati ni Mungu, abandi bayita Dieu, abanyamerika bati ni God, abagande bati ni Katonda.
  • Ese abanyarwanda ntibyababereye urujijo kuba icyo bumvaga ko ari Imana cyaje gifite indi sura?
  • Ndakubwira ko twarozwe. Twigishishwe nabi. Abazungu baraturoze natwe turarogana. Hari benshi nayobeje mu gihe cy’imywaka 60 mbabwira ibitari byo nibwira ko ari ukuri.
  • Ni iki wababwiraga?
  • Ko Imana yapfuye. Imana irapfa se? Yhuuuuu!! Ubu namenye ukuri abatega isi batazi. Ubu ndi hejuru ya ba Rudahigwa, Kigeli, Kagame, Trump… Ndi hafi y’Imana. Ubu ni ko kuri nigisha.
  • Ibyo ari byo byose imyizere ya kera yari igamije icyiza.
  • Uvuze ikintu cyiza. Yari igamije icyiza ariko harimo ikibi. Hari umukrisitu utifuza kudakora icyaha se? Hanyuma se? Ntibirangira yacumuye?
  • Ubu ntugikora icyaha?
  • Keretse iyo ngomye. Ariko namenye aho ugera kugira ngo ntukore icyaha.
  • Waje umbaza ibya kera, ariko banza umenye amateka y’isi n’ibindi byose uzabimenya. Imana yaremye adamu na Eva, satani irabashuka baracumura, babyara ibigoryi. Aho ni ho byapfiriye.
  • Satani ntiyaremwe n’Imana se?
  • Ibyo birakurenze. Ahubwo hari ukuntu yacengeye ijijisha abantu ubu bazi ko umuntu yaturutse ku mpunyu. Ariko uranyumvira abazungu di?
  • Nibwira ko niba ari uko nabo ari ho bakomoka. Uretse ko nzi ko abanyarwanda ba kera bizeraga ukundi. Hari ibyo numvise bita ibimanuka…
  • Ni ibihimbano! Ibyo bya Gihanga… byo ni ibihimbano. Ariko ibihimbano byabo nk’uko n’abandi bihimbiye ibyabo. Ukuri kuri muri Bibiliya gusa.
  • Ariko hari ibindi bitabo bitari…
  • Ni ibihimbano!! Ibindi byose ni imvange! Njye naravanguye.
  • Nganga… nakwigishije nawe genda usangize bagenzi ibyo wize.
  • Murakoze cyane.
Advertisements

Bajyaruguru 

Ku Kimana Cya Nyiranzage, Mu Gatagara ka Nyanza

– Muzehe ubanza ari wowe bandangiye ngo umbwire amateka y’iki giti.

– Iki giti ntigikinishwa? Ni icya kera! Navutse muri 1940 gihari. Naciye ubwenge kimaze gushibukamo bibiri. Habagamo inzoka z’incira n’urucyembagufa.

– Uruki?

– Urucyembagufa. Ni cya cyatsi cyera mu kabande kibaba. Ahubwo se ko habagamo iriba.

– Iriba ry’amazi? Wararyiboneye?

– Iriba nyariba. Ndakubeshyera iki?

– Hari igihe uba warabibwiwe.

– Reka da! Nari umusore mbireba. Ahubwo se uko iriba baje kurisiba si umusore wazanye torotoro arundamo ibitaka ariko amapine yikaraga byanze. Ntiyamaze kabiri arapfa. Ibyo narabyiboneye. Uyu muhanda nawubatseho ncungura data. Navukiye aha twicaye, niho nabyirukiye. Data yitwaga Rusagara niwe waragiraga inka za Rudahigwa zitwaga Urusizana. Mama yabohaga uduseke batakaga i bwami. 

– Uyu muhanda wahoze kuva na kera?

– Cyane! Wari uw’ibitaka hari imiyenzi ku ruhande n’ibindi biti. Waturukaga hirya kwa sous-chef Badege ugaca aha kwa Butera ugakomeza ukagera i Nyanza.

– Butera bwa Nturo?

– Yego yaratuye hepfo y’uriya muvumu. 

– Ariko ubundi umuvumu usobanura iki mu muco nyarwanda kuko n’ibigabiro bya Rwabugiri ni imivumu.

– Umuvumu rero ni ho abantu naheragaho batera imbarizo bajya kubaka. 

– Ariko umuvumu utinda kumera. Ufata imyaka ingahe? 

– Ntureba uriya wanjye uri kw’itongo? Buriya umaze imyaka irenga cumi n’itatu bari gushaka kukigura 13.000Frw nkabaka 18.000Frw. 

– Dusubire kuri kiriya Kimana…

– Buriya hari ahandi nkizi.

– Hehe?

– i Masaka mu Bugande. Siho u Rwanda rwacu rwageraga se?

– Yego. None ni ubuhe bwoko?

– Ni ikimana. 

– Ibyo ngira ngo byaje kubera imihango yahakorerwaga.

– Ni umuvumu.

– Cyatewe na nde? 

– Ngo ni Musinga wa Rwabugiri wagiteye.

– Kuki bacyise ikimana cya Nyiranzage se? Nyiranzage yari muntu ki? 

– Ngo yari umwami wa muri aka gace kera. Ntigikinishwa mwana wa! Niyo cyakuma ntawacaho ishami ngo ajye gucana. 

– Bigenda bite se?

– Nturora iriya nzu ko amashami asa nkaho agiye kuyigusha? Nyirayo yagize atya atemaho ariko ntiyamaze ukwezi. Imodoka yamugongeye i Kigali batoragura utugufa. Hari n’undi wakaseho agati k’urwara nubu ntabasha gushyira amagambo ku murongo. Byarivanze. 

– Ubu abaturage b’ino aha bose barabizi? 

– Ntureba nkubu ufashe umuhoro ugakubitaho? Ntiwagera i Kigali ndakurahiye. Niyo wahagera ntiwaramuka. N’abana barabizi ko kizira kugikinisha. Niyo waha umuturage w’ino angahe ntawakwemera kugikoraho.

– None se ko mbona nkaho kizagwa mu muhanda? 

– Bazakibisa. Nubu barigushaka uko bakatisha umuhanda hirya bakagihunga. 

– Ibyo uvuga ni ukuri? 

– None se hari ikindi giti ubona kiri mu muhanda nka kiriya? Ibindi se ko babitemye? Dore ziriya intuza…

Atunga agatoki kuri borne bashyize mu mfuruka y’inzu ye.

– Borne ndayibona. Kuki gitinyitse bigeze aha se?

– Ni ukubera imihango ihakorerwa yo guterekera, kabandwa, kwambaza Gihanga… nkiri umusore bigeze kumbwira ngo njye gushaka ityazo kugira ngo babage ihene, intama ngo batange ibitambo… 

– Nubu biracyakorwa?

– Cyane. Ejo bundi hari umugabo waje n’umugore we n’abana be babiri. Baparika imodoka, basasa ibirago baricara, banywa inzoga, bavuga ibyo bavuga… Hari ubwo bahasize inzoga haza kuza umuntu nyuma arayimywa ahita ahinamirana, ubwenge buragenda ata umutwe. 

– Numva bavuga ko ubwoko bw’abatsobe bwo nyine ari bwo bubikora. Ni byo?

– Yee abatsobe ni bo babaga abiru kuva na kera. 

– Abo bantu nabakura he se? 

– Sinakubeshya mwana wa. Nukwegera abakera bazi imihango ya Gihanga. Nta bantu bakuru bakiba inaha.

– Reka twifotoze rero Ikimana nkishyire hagati yacu.

– Yewe uranjyanye? Hahaha

– Byabaye hahahaha

– Urakoze muzehe. Ndakomeje.

– Ntugatsikire mwana wa. Kandi nuzajya uza uzajye ubaza uti Kwisanga ari he?

– Uri kwisanga koko. Urakoze. 

– Nawe. Ntacyo wambaza ngo nguhishe.

Mushabizi

Nyamiyaga i Nyanza, Amajyepfo

MushabiziMu buhanga bwe Mushabizi Mariya Yohana Viyane twaganiriye akirigita inanga nako ayiguyaguya dore ko itamuvuye ku bibero. Nuko atera yivuga ati…
– Ndi Mushabizi wa Sembeba ya Sagatwa ka …
– Wavutse ryari?
– Mu 1941.
– Numva bavuga ko inanga ari cyo gicurangisho gakondo cy’imirya ariko nzi ko iri no mu bindi bihugu. Wambwira ku mvo n’imvano yayo?
– Mu byukuri nabyirutse numva abakuru bavuga ko inanga yavuye i Burundi. Wenda nuko bari abaturanyi nabo batarama ibwami… sinzi neza uko yaje ariko yaje ituruka i Burundi. Nuko abanyarwanda barayiga byinjira mu muco w’abanyarwanda.
– Niyo mpamvu abarundi ari abahanga mu gucuranga inanga se?
– Cyane. Abarundi barakaze. Nabo bacurangisha imirya umunani.
– Nsobanurira ku miterere y’inanga. Igiti muhitamo, ubwoko bwacyo, imirya, mbese nk’umujene w’i Kigali utazi ibyo ari byo.
– Inanga ibaje mu giti cyitwa Umwungo. Ni igiti kiba mu mashyamba nka za Nyungwe.
– Kuki ari cyo giti bahisemo?
Arayikomanga.
– Nuko ari cyo gisohora ijwi cyane.
– Eh eh ukuntu ibaje se! Ni ubuhanga buhanitse. Babarisha iki kugira ngo binjire muri izi nguni?
– Imbazo za kera.
– Uzi kuyibaza se?
– Oya ariko nzi umugabo uzibaza i Butare.
– Iyi mirya se yo?
– Iyi mirya ubona ni iyo twagiye twihimbira mu ndondo z’umweru zikoreshwa ku nkweto.
– Ukoresha nka metero zingahe?
– Sinzi ariko hari igihe nkoresha ibidongi bibiri. Kera rero bakoreshaga ibyo bitaga ibyaziha. Ibyaziha byavaga ku nka ishaje. Bakabaga noneho za nyama zisa nk’iziri mu mugongo akaba ari zo bafatamo ibipande bibiri bagakata uduce duto hanyuma bakagenda bashyira hamwe bakaragira kw’ivi.
– Bigafatana bikavamo umurya muremure?
– Yee. Ubwo nyuma bakumisha ku muriro.
– Mu rwego rw’amajwi se ni uwuhe murya uvuga neza se hagati yayo moko abiri?
– Uwo wa kera ni wo unihira neza. Uravuga cyane!
– None kuki mutakiwukoresha?
– Ni he wabona inka ishaje? Ubu abantu ko babaga inyana! Kera ko abantu batungaga inka ikarinda isazira mu rugo bakabona kubaga. Uretse ko hari n’indi mpamvu. Reka nyikubwire. Impamvu ni uko iyo inanga yanyagirwaga, uwo murya waratumbaga ugaturika. Ukanika ukongera ugateranya ariko buriya umurya urimo ipfundo uba wataye ijwi. Na none watereka inanga ahantu imbeba zikaza zishaka ka kanyama zikarya wa murya.
– Mbwira ku bijyanye n’amanota y’iyi mirya.
– Iyi mirya, irimo ibyiciro bitatu. Hari imiyuki ibiri, hakaza igituza kigizwe n’imirya ibiri yo hagati, hagakurikiraho inyikirizo n’ibihumurizo. Inanga itanga amajwi umunani.
– Iyo mirya ibiri yindi se mbona?
– Uyu uhera ni uwo gukwega ushyira kw’inota ryaba iryo hejuru cyangwa iryo hasi. Uyu wundi wo ni ukwanga ko inanga yambara ubusa.
– Inanga ucuranga ni izo wihimbira ubwawe?
– Yeee.
– Ku buryo umuntu atumvamo inanga z’abandi zacuranzwe mbere?
– Reka reka! Mpimba izanjye.
– Iyo uheruka guhimba ni iyihe?
– Hari Zaninka, hari Mukase w’abana, hari… ese ko ari nyinshi?
– Mbese nk’ubu ushobora gucuranga amasaha angahe? Tuvuge nk’ubu utangiye saa moya z’ijoro wageza ryari?
– Nageza mu gitongo ncuranga kandi ntasubiramo inanga nacuranze mbere.
– Ubwo ni nk’indirimbo zingahe?
– Mirongo itandatu cyangwa mirongo inani.
– Mu rwego rwo kurushanwa abaguteraga ubwoba harimo ba nde?
– Jyewe bantera ubwoba? Ahubwo ni bo bantinyaga.
– Abo ni nka bande?
– Mbere hari ba Sebatunzi, ba Sentore… Sentore twarushanyijwe mu rukari ndamurusha. Hari ba Rwishyura, ba Kirusu Thomas… abo bose narabarushaga. Erega abenshi ntibacuranga inanga zirenze eshanu. Barazikwedura.
– None se ko utamamaye nkabo?
– Uretse ko ntagiye hanze y’igihugu ariko mu Rwanda baranzi.
– Izina ryawe narimenye ari uko mpuye na Munyakazi Deo.
– Nyamara ndazwi.
– Wasanga nzi ibihangano umuhanzi ntamuzi.
– Byashoboka. Radiyo Rwanda ko ibifite se ku bwinshi.
– Inanga itajya imva mu mutwe ni ya yindi itangira ikinamico igenda itya tara-taratata-tarata-taratata!
– Ni jye wayicuranze! Mu kinamico harimo inanga eshatu. Ebyiri ni izanjye.
– Curanga numve…
Ahita ayicuranga
– Iyooooooooo!!! Ni iyooooo!!! Muzehe ufite ibifaranga rero uragura!
– Ayahe se?
– None se imyaka yose bacuranze indirimbo zawe ntibakwishyuye?
– Shaa uretse uwampaye uduhumbi cumi na dutanu mu 1972, hari ikindi?
– Nta masezerano mwasinyanye?
– Ntayo. Leta y’icyo gihe yari yaradusezeranyije ko azaduhemba. Yari na menshi. Igenda itayaduhaye.
– Iy’ubu se?
– Iy’ubu itwumvisha ko kudushyira kuri radiyo ari ukutwamamaza. Baratubeshya-beshya. Rimwe narahagurutse ndababaza nti kuva muri mirongo irindwi na kabiri mwaba munyamamaza? Koko? Yewe hari n’igihe bampamagara ngo nze ntange indirimbo, nkazibaha ntibampe n’itike.
– Ese ubundi ni iki cyemeza ko ari izawe uretse kumenya kuzicuranga?
– Nazandikishije muri RDB.
– Eh! Ndakwemeye. Ryari?
– Hashize nk’imyaka itatu.
– Ujya mu bitaramo se nibura gucuranga?
– Yee
– Aho wacuranze hakomeye ni he?
– Muri Selina…
– Selina ni ibiki?
– Hariya i Kigali…
– Muri Serena?
– Yeee.
– Wavuga ko uyu mwuga wagutunze?
– Ni gake. Ntunzwe no guhinga. Ndahinga.
– Jya numva ngo wigisha gucuranga. Abo wigisha bo ntibakwishyura?
– Keretse nkiri i Kigali nibwo nishyuzaga ariko unsanze aha iwanjye ndamwigisha rwose nta kibazo. Hari ugira atya akampfumbatisha nk’uduhumbi cumi cyangwa makumyabiri gutyo.
– Umuntu yamenya inanga nko mu gihe kingana iki?
– Biterwa n’uko umuntu afata.
– Uwaguha ishuri se akaguha amasaha mu cyumweru yo kwigisha wabishobora?
– Yee. Maze kwigisha benshi erega.
– Nka ba nde?
– Hari Ayirwanda Godofiridi, uwo ni umusaza nigishije nkiri umwana. Hari Uzayisenga Sophia, Ngarukiye Danieyri, Munyakazi Deo, hari abasore babiri i Nyanza, abandi i Kigali… ni benshi bagera nko kuri makumyabiri.
– Iyo ubumvise bacuranga wumva umeze ute?
– Ndanezerwa cyane. Jya mbumva kuri radiyo mu biganiro bavuga bati “Twigishijwe na Mushabizi…” ni ishema.
– Muzehe reka nkubwire rero. Buriya kuva ndi umwana, ndi mu mahanga rwose, iyo numvaga inanga yawe, nahitaga nicara hafi ya radiyo nzi ko hagiyemo ikinamico. N’ubu iyo ngiye gukora indirimbo irimo inanga ingero ntanga ni izawe. Warakoze rwose. Ndaza kukubariza muri RDB aho bigeze byo guhemba abahanzi ku bihangano bahaye amaradiyo. Mperuka bavuga ko guhera iya 1 Nyakanga 2017 bizashyirwa mu bikorwa.
– Uzaba ukoze.
– Hakoze wowe.

– Hari ibyo twita Freestyle. Muri make ni nk’ukuntu umuhanzi yumva yizihiwe agakora mu nganzo. Tugerageze?

– Nta kibazo rwose

Mukambunguje

Mwima i Nyanza, Amajyepfo

[Mukambuguje Vereriya (MV) n’umukobwa we Nyiranziza Marie-Claire (NMC)]

Jye: Mukecuru ndabona ugifite agatege, ese waba waravutse ryari ?
MV: Navutse mu 1928.
Jye: Wavutse mu mwaka umwe n’umwamikazi Rozariya Gicanda! Watuye aha i Mwima kuva kera se?
MV: Dore navukiye hariya hari inzu ya Rudahigwa ku rweserero. Ni ho hari iwacu neza neza. Yaje kuhagura na data twimukira i Munyinya.
Jye: Ubwo umuntu yavuga ko wamenye ubwenge ufite imyaka ingahe?
MV: Ruzagayura ujya uyumva?
Jye: Yee
MV: Yateye mfite imyaka 13.
Jye: Ese ubundi yateye ite? Yaje rimwe cyangwa abantu bagiye basonza gahoro gahoro?
MV: Wa mwana we ntugasetse! Inzara iragapfa. Ruzagayura yateye imvura igwa! Abantu batera imigozi nkaho yashoye ikarambura imizi. Yari igikenya!
Jye: Bavugaga ko ari iki se buriya?
MV: Bavugaga ko ari umuvumo wabaga utewe n’abahoryo. Abo ni abami b’imyaka. Iyo hagiraga ikibarakaza baravumaga icyo bashatse kigapfa, bavumura imyaka ikongera ikera. Icyo gihe hari uwitwaga Batsinda wari utuye za Nyamiyaga iyo. Ubwo Rudahigwa yaramutumiraga yaje aherekejwe n’abiru be ingoma zivuga. Nuko arayivumura imyaka irongera irera. Icyo gihe heze ibishyimbo wa muntu we! Ibijumba birera, amasaka arera, ibintu byose !
Jye: Yayivumuye ate?
MV: Ndabizi se? Wowe ibyo ukora nzi uko ubikora?

Ubwo umukobwa we Nyiranziza Marie-Claire (NMC) aba adusanze aho nawe aricara.

MV: Ibindi bibaze uyu mwana ni uw’i bwami.
Jye: Ni byo se? Muri ab’i bwami mu buhe buryo?
MV: Dukomoka mu muryango w’abagaragu b’i bwami.
NMC: Sogokuruza yari umugaragu wa Rwabugiri na Musinga. Sogokuru aba umugaragu wa Musinga. Yavurugaga amata agaha abana b’u mwami. Ba Kigeli, Rudahigwa…
Jye: Yitwaga nde?
MV: Sogokuru yitwaga Rwandinzi. Sogokuruza we yari Buregeya.
Jye: Ubwo ni Rwandinzi rwa Buregeya.
MV & NMC: yee
Jye: Ese kuki abagore batajya bivuga nka kuriya iyo umuntu ababajije?
NMC: Nta mugore wivuga. Hivuga umugabo.
Jye: Kubera iki se kandi muba mukomoka ku muntu umwe?
NMC: Nyine umugore nta gaciro yagiraga nkak’umugabo. Ubwo yagombaga kwicisha bugufi agaha umugabo icyubahiro kimukwiye. Urugero ni nk’ukuntu umugabo yanyweshaga umuheha yajya kuguha, akaguha nk’umwana mu ruho.
Jye: Uruho ni uruki se kandi?
NMC: Mbese ufata igicuma ugasaturamo kabiri. Kiriya gisate bashyiramo amazi iyo umuntu ari gukama ni cyo uruho.
Jye: Ese ibi bintu ubizi ute?
NMC: Nabitojwe na sogokuru na mama…
Jye: Wavutse ryari?
NMC: Mu 1969.
MV: Reka! Ni 1968.
NMC: Yego ariko ndavuga umwaka wanditse mu ndangamuntu.
Jye: Mukecuru wowe wabyirukiye aha i Mwima, wambwira uko hasaga?
MV: Hari heza cyane. Ku minsi mikuru byari byiza kurushaho. Ugasanza abashumba bari kuvugira inyambo bazitaka. Inyambo nziza zifite amahembe maremare manini. Ariko hakaba n’izindi nka zitaserukaga bitaga inkotanyi. Nazo zari nziza zikaguma mu biraro iyo. Ni zo zakamirwaga umwami.
Jye: Mwari mutunze inka iwanyu?
MV: Yee. Zigeze kuri eshanu.
Jye: Ubwo ndumva nawe uzi kuvuruga.
MV: Yampaye inka Yesu. Yazane nkwereke.
Jye: Mbwira uko bavuruga rero.
MV: Uyu muhungu arankoresha igitangaza!
Jye: Hahaha ni ibihe bikoresho uba ufite?
MV: Umutozo.
Jye: Uteye ute?
MV: Ni igiti cyera ku gasozi cyitwa umutozo kigororotse neza.
Jye: Hanyuma? Uhera he?
NMC: Urabanza ugakama, warangiza ukabuganiza mu cyansi.
Jye: Kubuganiza ni iki?
NMC: Ntibavuga gusuka amata. Bavuga kubuganiza. Ubwo wamara kubuganiza ugatereka ahantu akageza igihe akaba umubanji.
MV: Nkubu inka yakamwe uyu munsi. Burazakwira amata yabaye umubanji. Nyuma y’iminsi ine araba yabaye ikivuguto.
Jye: Icyo kivuguto nicyo muvuruga.
NMC: Yee ukoresha wa mutozo uvuruga kugira ngo anoge havemo amaziri. Ni bya bintu byihirika mu mata bikamera nk’ibibumbe. Ubwo warangiza ukabuganiza mu gisabo uvana mu cyansi kugira ngo uvanemo ya mavuta.
Jye: Ayo mavuta ajya hejuru cyangwa munsi?
NMC: Arareremba hejuru.
Jye: Uyabona ute se kandi ari mu gisabo?
MV: Urabogeka utya ukareba.
Jye: Bigafata igihe kingana iki?
MV: Nko mw’isaha biba byarangiye.
Jye: Hanyuma ugasuka… nako ukabuganiza mu ki?
MV: Kera washyiraga mu gicuba, mu kadagoka ariko ubu ni ugusuka mu ma dobo hahaha.
Jye: Ubwo se amata ntiyajyanaga n’ayo mavuta aho uyabuganirije?
NMC: Yego ariko nyine ukazana indosho ukavanamo ayo mavuta kuko yabaga ari kureta hejuru.
Jye: Indosho ni nk’ikimamiyo?
NMC: Yee twabigereranya. Hanyuma ugasobanura. Ubwo gusobanura ni ugutandukanya amata n’amavuta. Wasyira ku ruhande bakayita amacunda. Kandi kera cyaraziraga nta mugabo wanywaga amacunda. Yari…

Bavugira hamwe

MV & NMC : Amacunda ni ay’abana n’abagore.
Jye: Nyine umugabo yanywaga amata meza. Abana n’abagore banywaga ayo macunda ari uko bayakunze se?
NMC : Ibyo se ko byari umuco. Uretse nayo mata, yaba inshyushyu cyangwa ikivuguto yose twarayanywaga.
MV: Cyari ikizira ku mugabo.
Jye: Ubwo rero mumaze gusobanura amata… ya mavuta rero…?
MV: Ubwo ugafata indosho ukagenda ukuraho hejuru ugashyira mu ndeso cyangwa urwabya. Urwabya ni bya bindi abatwa babumbaga. Rumeze nk’umufuniko w’inkono.
MV: Ese iwanyu ntimuteka mu nkono za Kinyarwanda ?
Jye: Reka da! Maze duteka kuri gaz.
MV: ku… ku biganza?
Jye: Hahaha oya. Gaz. Amashanyarazi n’ibyo bindi….
NMC: Uramubwira ibyo bya kera se… umva rero. Ubwo ukarunga ayo mavuta wateka imboga ugashyiramo. Imboga ubwo simvuga ibyatsi. Ni inyama. Simvuga iby’uhu bapima ku biro cyangwa twa dushito bashyiraho inyama zingana n’udushyimbo. Kera bashyiraga mu gitebo. Ubwo mukotsa cyangwa mugatogosa mu kibindi umunsi wose.
Jye: Ko numva ngo abanyarwanda ba kera bataryaga inyama se?
NMC: Eeeeeeh!!!
MV: Uwabikubwiye yarakubeshye! Keretse utazirya burundi ku giti cye cyangwa udafite ayo kuzigura.
NMC: Ubwo mugashyiza ku mashyiga zashya bagakata ingeri.
Jye: Ingeri yangana ite?
NMC: Ni nk’iri tafari. Bagakatisha urutamyi. Bakagushyirira nka bibiri ku mbehe n’umufa ukarisha umutsima w’amasaka. Ubwo wabaga wabanje kurya izokeje. Hmm hmm!
Jye: Urabivuga nkaho udaheruka akaboga.
NMC: Byihorere… iby’ubu se…
MV: Ubu se… iptu! Ubu bararya inyanya… Veronica ni we wavugaga ngo “Barya inyanya bakanyanyagiza amagambo”
Jye: Hahaha
MV: Uwaryaga inyanya se yanywaga amata?
NMC: cyangwa ibihumyo!
MV: Nizo nyama. Ntawaguhaga amata. Ngo ni ukuzanduza.
Jye: Kwanduza inyama cyangwa amata?
MV: Kwanduza inka.
Jye: Ese ibyo bisobanura iki?
MV: Ni ukuyanduza nyine igakamwa amata mabi.
NMC: Akazamo amaziri.
Jye: Ubwo uwakamaga yari abizi ko atagombaga kuba yariye ibyo bintu.
NMC & MV: Babaga bamuzi.
Jye: Ese ku munsi w’umuganura iyo basubiyemo ibyo bya kera ubona babyigana neza?
NMC : Cyane rwose. Barabyubahiriza. Bakazana amarwa, inkangaza, inturire, umutsama, umuhama, intimbure…
Jye: Izo zose ni inzoga?
NMC : Yee. Ubwo iyo ngiye mu rukari mbigisha ibyo nzi bakirira.
Jye: Ntibaguhemba se?
NMC: Bampemba iki se? Ngiye no kuzajya mbihorera rwose.
Jye: Uzabihorere. Abazajya baza uzajye ubishyuza.
NMC: Mba nababwiye amagambo meza. Nabahaye ubwenge bwanjye. Bakarira ku magambo nababwiye. Bakirira imari. Jye bakanyambura. Ngo njye kwa rwiyemezamirimo. Yaranyambuye. Najyane!
MV: Kagame niwe wavuze ati “abayobozi aho kugira ngo barengere abaturage, barikunda.”
NMC: Abayobozi baba bashaka kugira icyo bavana mu baturage ariko wajya kubabwira ngo bagukemurire ikibazo…
MV: Iptu!
NMC: Nuko ngo ntange amafaranga y’imisanzu, ay’iki… ndayatanga se nyatangira iki?
Jye: Ahubwo se uba wayakuye he?
MV: Uyakuye he se nyine?
NMC: Nyakuye he? Tekereza ko uyu mukecuru bamushyize mu cyiciro cya 3 cy’ubudehe. Ubwo se urabona ashoboye guhinga? Ubwo bamushyize muri icyo kigero ngo afite abakire bene wabo.
Jye: Abo bakire se ntibari mu nzego zabo?
NMC: Haza gahunda ya Girinka. Ntayirimo. VUP ntayo akirimo kandi abaturage ba Mwima na Rwesero bemeje ko akwiye kubamo ariko abayobozi baraza barongorerana ngo afite abakire bene wabo bamukuramo.
MV: Abo bakire se ni abahe?
Jye: Ni nde winjiza amafaranga muri uru rugo?
NMC: Ni nde se? Usibye gutungwa na nyagasani we nyine.
MV: Mwana wanjye. Sinakubeshya. Ni ukuri kw’Imana ntunzwe n’abamfasha. Hari umpa agahumbi cyangwa magana atanu nkagura udushyimbo…
NMC: Cyangwa se hakaba uza kwivuza kuko avura imvune.
Jye: Urunga se?
MV: Yee. Nkavura amahumane, nkunga nkabyaza n’ababyeyi, cyangwa inda bazinze nkazizingura.
Jye: Nyibwirira kuri ibyo by’ubuvuzi bwa gakondo.
NMC: Yee. Kunga… bunga mu gicucu. Ukanakoresha umuti uba wasekuye witwa Ngingo-Ijana. Hari myinsi.
Jye: Ese ibyo wabimenye ute?
MV: Ibyo byose ni ibyo twagiye twigisshwa n’ababyeyi na ba nyogokuru bacu.
NMC: Dore mbese nkubu uvunitse akaboko. Ushyira mu ku zuba uku none nkazana icyuma nkaca indasago ku gicucu hanyuma nkakoresha wa muti kuri ya mvune nkanda ku mubiri wawe.
Jye: Ese ko natsikiye ntimwanvura?
MV: Cyane. Genda unsoromere umuti Nyiranziza we.
NMC: Mukecuru yagukora ubu ukagenda uri muzima rwose.
Jye: Ngaho dore. Ngaka akaguru.

Intore Mugemana

Mwima i Nyanza, Amajyepfo

Twaganiriye tubuguza. Nizaniye igisoro.

intore.jpg
– Muzehe uzi kubuguza?
– Cyane.
– Ngaho rero. Turebe aho twicara. Ese utu dusoro tuvahe?
– Hari igiti tweraho ndaza kukwereka.
– Dutangire ikiganiro rero. Witwa nde? Wavutse ryari?
– Nitwa Mugemana Felix. Navutse mu 1948.
– Hanyuma ibintu bijyanye no gutarama, ubusizi hari ibyo uzi?
– Nzi gutarama cyane. Sinzi kuririmba cyangwa kuvuga imivugo ariko nzi kubyina.
– Oh! Mbwira hari ubwoko bungahe bw’imbyino?
– Ni bwinshi. Biterwa n’akarere. Hari imbyino z’i Nyanza, za Rwamagana, z’i Gisenyi… hakabaho imihamirizo itandukanye nk’inshohozabahizi, Ruhame, Indangamyambi, Ibihogo, Ikinani… imbyino zari nyinshi.
– Ibi ni ibintu byahozeho?
– Yee niko byahozeho. Akarere n’imbyino yako, akarere n’imbyino bityo bityo.
– Gutarama byaje bite?
– Byaturutse i bwami. Hari igihe cyageraga bagatumira abantu gutaramira umwami. Ubwo tukabyina ku ndirimbo nka za Benimana, za Bagorebeza, za Mugabutema, za Mpundu…
– Ese ubwo mwaherega he muvuga muti uburyo bwo kubyina ni ubu cyangwa ubu? Mwari mufite abatoza bahimbaga imbyino?
– Cyane!
– Naganiriye n’abatwa ejo bundi bambwira ko bahimbaga imbyino n’indirimbo abandi bakazibatwara bakazigira izabo. Ese ni byo?
– Yego. Kera iyo wabonaga imbyino ahantu warayikoperaga ukayifata. Uretse ko imudiho wa Gisenyi utari nk’uwa hano i Nduga cyangwa uwa Kibungo. Mw’itorero ry’igihugu rero izo mbyino zaturukaga hose tukaziga tukazifata. Tukamara ameze arenga atatu twitoza.
– Eh! Bivuze ko ari wo murimo wari ubatunze?
– Cyane.
– Wagiye mw’itorero ry’igihugu?
– Yego guhera mu 1973 kugeza mu 2009.
– Wagiyemo ufite imyaka ingahe?
– Nari ndangije primaire. Nari mfite 13. Natojwe na Shamukiga uriya… na Bwanakweli. Nza kuba intore rero njya mu Rukerereza. Ariko mbere twabanje kuba mu ntore zo mu kabagari zitwaga Indatirwabahizi muri za 59, 60, 61.
– Jya numva Bwanakweli bamuvuga cyane. Ibigwi bye ni ibihe?
– Yari azi kubyina cyane. Akavuza n’amakondera kwa Rudahigwa mw’itorero ryitwaga ishyaka. Habagamo ba Bwanakweli, ba Bunungu, ba Rusengamihigo, ba Semusambi, ba Rutaganda. Uwo ni se wa perezida Kagame. Yari azi guhamiriza cyane rwose. Hakabamo na Butera bwa Nturo ya Nyirimigabo. Yarahamirizaga bimwe bya sana. Cyane! Abo nibo niganaga nkiri muto. Ubwo umwami amaze gutanga nibwo Bwanakweli yasubiye mu Kabagali akora itorero ry’igihugu ryitwaga Urukererereza muri 73.
– Mbere yaho nta torero ry’igihugu ryabagaho?
– Ndibwirako habaye irushanwa kugira ngo winjire mu Rukerereza?
– Cyane. Hari itorero ryo ku Gisenyi ryitwaga Inkomezakurinda, hakaba irindi torero ryo ku gikongoro, irindi i Butare kuri musée. Tuzaguhurira i Kigali. Turarushanwa bikomeye cyane kugira ngo hanoneke itorero rizaserukira igihugu mu mahanga. Turahamiriza itorero ryacu riba irya mbere tujya mu Butaliyani.
– Eh! Aho ni ryari?
– Muri 1972. Tujyana a Shamukiga na Bwanakweli. Tuvuyeyo nibwo bafashe ababyinnyi mu gihugu hose bakora ballet national. Ubwo tujya mu bu Biligi, tujya mu Bwongereza, mu Budage, mu Bushinwa, muri Koreya…
– Mwari bangahe?
– Twari 25. Ubundi bafataga abantu batarenze 30.
– Mwagiyeyo kangahe?
– Kenshi cyane. Nagiye mu bihugu birenze makumyabiri na…
– Ese iri torero ry’urukerereza ririho ni rya rindi rya kera bakomerejeho cyangwa ni rishyashya?
– Ni rishyashya.
– Ubona babyina bate?
– Reka nta kigenda.
– Barabura iki?
– Umuco. Ubu ubona babyina tamporene (ndakeka ko yashatse kuvuga contemporaine). Ubundi kera waramburaga amaboko ugahamiriza, bakavuza amakondera, abakobwa bakabyina bigaragara ko ari iby’i Rwanda. Ariko ubu ntiwamenya ibyo ari byo. Yewe usanga bagenda batoranya bahera ku bo baziranye cyangwa bafitanye isano. Si ubuhanga bakurikiza. Ufite mwene wabo akamuha umwanya bityo bityo. Mbere ubuhanga ni bwo bwakujyanaga aho ugiye.
– Ubundi intore yambaraga iki? Yabaga ifite iki?
– Ku mutwe yambaraga umugara. Hariho igikubwe cy’umugara.
– Ni ka kandi gatatse?
– Yee. Mu gituza akambara inkomo. Akongeraho ibihagatiro. Agafata ingabo ibumoso, icumu iburyo, agakenyera inkindi hasi akambara inzongera.
– Amacumu yari nyayo?
– Yee yari ay’ibyuma.
– Eh! Bivuze ko mwitozaga ku buryo nta ukora ibitandukanye kuko yashoboraga gukomeretsa umuntu?
– Cyane. Nyuma ni bwo twaje gukoresha ay’ibiti.
– Inkindi zabaga zikoze mu ki?
– Twe twambaraga iz’ingwe.
– Ingwe nyayo?
– Yeee nyayo. Noneho bigera igihe twambara uruhu rw’imondo.
– Aya mayugi wayaguze angahe?
– Nayaguze 15000Frw mu 1991.
– Eh!! Yari menshi cyane icyo gihe. Ni nde wayakoraga? Ndabona ari meza cyane. Ni uruhu rwiza rukomeye. Warikokoye. Ni nk’uko ubu umuririmbyi agura gitari ndakeka.
– Eeh.
– Ese ubona bizagaruka bigasubira ku murongo nka kera?
– Cyane. Bizagaruka rwose. Ubu ndigisha. Mfite itorero ry’abana bashoboye. Ariko rwose intore za kera si zo z’ubu.
– Ku myitwarire no mu mico ubona intore z’ubu zitwara zite?
– Ubundi intore wabaga ari umutwe ukundana cyane ku buryo utapfa kuzimeneramo zateranye. Intore zirakundana cyane. Zigashyira hamwe.
– Abo mwabyinanye kera baracyariho?
– Hasigaye batatu.
– Mujya muhura mugatarama? Ni gake ariko iyo bibaye turaryoshya.
– Wanshyiriraho akadiho se?
– Cyane rwose.

Mukabuzizi

Mushubati i Muhanga, Amajyepfo

Mukabuzizi.jpg– Nari ngiye kubabaza uko mumeze ino ariko ndabona bikomeye. Sinari nzi ko abantu baba mu kiraro nk’inka… Turahera he se? Witwa nde, wavutse ryari?
– Nitwa Mukabuzizi Marie-José. Nkubwire ko navutse ryari se? Ntabyo nzi.
– Wenda wagerageza kumbwira hari ku ngoma ya nde? Hari amapfa akomeye waciyemo?
– Ndibuka ko hari ku ngoma ya Rudahigwa. Inzara yo ndayibuka ariko nari nkiri muto.
– Ubwo ushobora kuba waravutse mu mpera ya za mirongo itatu cyangwa mu ntangiriro ya za mirongo ine.
– Ndabona abandi bari kubumba. Abatwa baje kuba ababumbyi bate?
– Reka nkubwire uko nabibwiwe na data. Ngo kera habayeho umutwa abona inka zikama amata aboga nuko aheraho abumba atereka munsi ya ya nka. Nuko nabamukomotseho twabaye ababumbyi. Tukabumba inkono tukajyana kw’isoko bakatuguranira n’imyaka.
– Ubwo nyuma mutangira gucuruza.
– Yego.
– Inkono muyigurisha angahe?
– Ni nkaho ntayo. Iyo ugize amahirwe bayigura 250Frw uretse ko nta ukigura. Keretse amavaze iyo hari abantu babisabye.
– Kandi ubwo muba mwavunitse…
– Gusa se? Hari izipfuba, izimeneka… kuzotsa bisaba umwanya n’ubushishozi. Iyo ubumbye ukibagirirwamo akatsi inkono irameneka ugahomba.
– Kariya keru musiga inyuma ni irangi?
– Ni ingwa. Ni igitaka cy’igitare tuvana hepfo iyo mu gishanga.
– Nuko muba abasigajwinyumanamateka. Uretse ko bigaragara, ubundi iyo nyito uyumva ute?
– Byaranshobeye! Nibaza nti ese ni uko turi bake? Nuko nta bwenge se? Uretse ko atari iby’ubu. Kuva na kera iyo habaga ibirori abatwa twaheraga hanze kure y’amarembo iyo tukinjira ari uko baduhamagaye ngo tuze kubyina no kuririmba.
– Urabizi byombi?
– Ubu narashaje ariko kera nari mbizi.
– Imbyino z’ubu uzibona ute?
– Barabivangavanze. Hari igihe numva uko baririmba n’uko babyina nkisekera. Ni imbyino n’indirimbo tuba twarahimbye kera bakaziyitirira bakanabikora nabi.
– Muracyatarama se?
– Yego rwose iyo twaguwe neza ducinya akadiho.
– Kuba babitaga abasangwabutaka byo byaje bite?
– Mbese ngo kera umutwa yatemaga ishyamba cyangwa igihuru agatura bwacya akimukira ahandi bityo bityo. Hari n’imvugo ya kera bavugaga ngo “Gatwa atema ishyamba, gahutu akahahinga, Gatutsi akonesha.”
– Warabyiyumviye?
– Yego
– Ko numva se ngo ahabaga abatutsi bakomeye ntihaburaga abatwa.
– Nibyo. Abatwa bari bazi gutarama no gukina igisoro. Nuko bakicara bakabuguza n’abatutsi bagaterana ubuse ntihagire urakara.
– Hari urwenya rwinshi ku batwa. Ibyo urabizi? Ubona ari ku yihe mpamvu?
– Ni ukutubonerana. Ubona tutari abantu nk’abandi se?
– Cyangwa nuko muri bagufi?
– Ni ibyo.
– Hari ukuntu iyo abantu bigana abatwa basa nkabagoreka ikinyarwanda. Ni byo se mugira uburyo muvuga?
– None se hari aho wumvise nica ururimi? Ibyo ni nka kwa kundi mushobora kuba muri benshi hakavamo umwe urandaga wenda bagahita babitirira bose. Ni nkuko twaseka uko abahutu bamwe bavuga.
– Hari n’ibindi numva ngo muvura umugongo…
– Ibyo ni iby’abatwononera abana baba bashaka kudutesha isaro. Umugongo se abagabo bacu ntibawurwara? Hari umuti aguha se? Ni mubiri-na-mubiri nta kindi baba bavuga.
– Iyo umuntu bamwise umutwa usanga ari nk’igisebo. Iyo muri hanze abantu ntibbaavuga ?
– Ubu urasokoza, ukisiga, ukambara agakweto, haba ikirori nawe ugaseruka usa neza nta guhezwa. Abavuga ntibabura ariko babikora bongorerana.
– Ese usanga ari iyihe mpamvu umuryango w’avarwa utari mugari?
– Bakomeje kutwicisha uburozi. Bagaha umwana akajumba bugacya byarangiye. Umugabo yasogongera ku kayoga ahantu nawe agapfa bityo bityo.
– Impamvu ni iyihe?
– Simbizi.
– Ufite abana?
– Yego ndetse n’avuzukuruza.
– Abana bariga?
– Yego rwose. Dufite mitweli, Kagame yaduhaye inka ubu natwe turi abatunzi.
– Ubona umuryango wanyu nk’abatwa uzaba ukiriho mu myaka nka 50 cyangwa 100?
– Sinamenya iby’ejo mwana wa.

– Nta kuntu mwanshyiriraho se nk’akaririmbo nkereba uko mucinya akadiho? Ndagura!

Haji Rugwabiza

Rwamagana, iburasirazuba

Hadji.jpg– Hajji Rugwabiza bandangiye ko muzi amateka ya Rwamagana, nifuza ko mwanganiriza.
– Urifuza kumenya mateka ki?
– Uko Rwamagana yabaye umujyi n’uburyo imishanana yahageze igahinduka imyambarire y’abanyarwanda. Ndibwira ko mbere y’uko haza imyenda abanyarwanda bambaraga impu, impuzu… Ahubwo se wavutse ryari?
– 1924. Navukiye hano i Rwamagana.
– Hitwaga hate icyo gihe?
– Nasanze hitwa i Rwamagana. Mu mateka bavuga ko hiswe na Rwabugiri avuye kurwana muri Ankore i Bugande. Nuko atabarutse bamaze gutsinda umwami waho Mutesa I ageze ku mulinzi ni ukuvuga ku muko ho babandirwaga, nuko aritegereza areba inaha asanga ai umukenke urimo inka gusa. Ayo ni amateka nabashije gusogongeraho…
– Ayo mateka wayabwiwe na nde?
– Nayabwiwe na Sogokuru ubyara mama. Yapfuye n’ejo bundi nyuma y’intambara ya PARMEHUTU.
– Yari umukungu? Yari umutware…?
– Oya. Yatabaranye na Rwabugiri.
– Yari mu Ngangurarugo se?
– Yeee yitwaga Sekidende Cya Senkoko. Yari umugaragu wa Gashamura Ka Nyirashyamba. Niwe wantekererezaga uko bateye mu Bunyoro naho mu Bugande hose. Yapfuye afite imyaka 135 ku bwa Kayibanda. Nuko ngo bageze i Mukarange babona amashyo menshi, Rwabugiri ahagarara kuri icyo gito cy’umurinzi yifata ku gahanga ati “Hariya ni hehe?” Bati “Ni i Buganza.” Ati “hariya hererana se?” Yigiza nkana. Bati “Hariya ni i Buganza kwa Sharangabo”
– Umuhungu wa Rwabugiri…
– Yeee. Ati “Hariya iho Sharangabo atuye? Mpise i Rwamagana!”
– Hahaha amagana kubera inka nyinshi!
– Yeee nuko hitwa i Rwamagana. Naho iby’abarabu rero. Nakubwira ibyo nabonye. Bageze ino muri 1933 ariko bageze mu Rwanda mu 1921. Babanje i Kibungo banyuze muri Tanzaniya ariko ubundi ibihugu byabo byari ibyo muri Aziya. Banga gutura i Kibungo kuko hari ku mupaka. Nuko biyizira i Rwamagana baza bafite abakozi b’abanyarwanda bikoreraga imizigo irimo imyenda. Bagitangira gutura amazu yabo yari ameze nkay’impunzi.
– Nibo bambitse umwami Musinga imyenda kandi yarambaraga impuzu. Impuzu yavaga mu muvumu.
– Arabafata abashyira mu gituza barubaka baratura. Bubakishaga amatafari bagatumiza amabati muri Tanzaniya. Baracuruza batangira gukorana na banki. Baracuruza na njye ni bwo natangiye kudoda nkorera amafaranga muri 1941.
– Mbese ni nkaho ari bo bazanye amafaranga mu gihugu…
– Urebye, ariko abazungu bari bafite ayabo nubwo yabaga i Burundi. Icyo gihe cyari cya Rwanda Urundi. Nuko Rudahigwa abonye uko bakora asaba ko u Rwanda rugira banki yarwo idasaba ko amafaranga ava i Burundi nuko bashyiraho Fond Mutara. Iyo banki ya mbere yabayeho y’abanyarwanda itari Banki nasiyonari, iyi yo nayiboneye bwa mbere muri 1936. Abarabu bakoze ibikomeye. Abarabu bubaka Rwamagana harakomera. Bubaka Kiramuruzi, Kirehe, Nyagatare, Gatsibo, kuri Base… nabanaga nabo ndi umudozi.
– Ubwo wabyirutse wambara rero?
– Yego jye nta ruhu nambaye kuva navuka. Bakoze ibikomeye. Barubaka bazana amamodoka.
– Ateye ate?
– Ibikamyo.
– Bavugaga uruhe rurimi?
– Bavugaga icyarabu ariko bakagira abasemuzi bavanye muri Tanzaniya iyo bazi igiswayire.
– Mwe basanga muvuga ikinyarwanda.
– Yego. Ariko bakaba abahanga muri politike. Uretse ko intambara ya PARMEHUTU yabakozemo ikabica kuko bakundaga umwami. Uzi ko baje barashatse abagore b’abanyatanzaniya bityo bakabigisha igiswayire. Bageze no mu Rwanda bashaka abanyarwandakazi biga umuco n’ururimi babyara abana dore nubu urubyaro rwabo ruracyariho. Ahubwo mu bana murongora nubwo mutabizi harimo abarabu.